Chùa Long Đọi Sơn - Đại danh lam ngàn năm lưu giữ bảo vật điêu khắc đá thời Lý trên đỉnh núi Đọi
NSSC Ninh BìnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Trải qua hơn chín thế kỷ biến thiên của lịch sử dân tộc, chùa Long Đọi Sơn (còn được biết đến với tên chữ cổ là Sùng Thiện Diên Linh tự) vẫn giữ trọn cốt cách thanh tịnh của một chốn tổ thiền môn bậc nhất vùng nam châu thổ sông Hồng. Men theo 373 bậc đá xẻ rợp bóng thông xanh dẫn lên đỉnh núi Đọi, du khách sẽ bắt gặp không gian kiến trúc giao hòa giữa trời mây cùng những tuyệt tác nghệ thuật Phật giáo thời đại nhà Lý.
Lịch sử khởi dựng và vị thế của chùa Long Đọi Sơn
Sự hình thành và hưng thịnh của chùa Long Đọi Sơn gắn liền với kỷ nguyên văn minh Đại Việt rực rỡ dưới vương triều nhà Lý thế kỷ mười một và thế kỷ mười hai. Nằm tại vị trí chiến lược trấn giữ cửa ngõ phía nam kinh sư, ngôi cổ tự vừa là hành cung tâm linh của bậc đế vương, vừa là biểu tượng cho tinh thần hộ quốc an dân của Phật giáo Việt Nam.
Thế núi hình rồng bên dòng sông Châu Giang
Xét về địa thế tự nhiên và phong thủy học truyền thống, chùa Long Đọi Sơn tọa lạc trên đỉnh núi Đọi (còn gọi là núi Long Đọi) thuộc địa phận xã Tiên Sơn, thị xã Duy Tiên, ở độ cao khoảng bảy mươi tám mét so với mực nước biển. Giữa vùng đồng bằng chiêm trũng bằng phẳng mênh mông, ngọn núi Đọi nổi lên độc lập với dáng hình một con rồng lớn đang vươn đầu hướng về phía kinh thành phương bắc, tạo nên thế đất linh thiêng được cổ nhân ca tụng là "Long Đọi sơn đầu vạn cổ thanh". Bao bọc quanh chân núi là ba dòng sông cổ gồm sông Hồng, sông Duy Tiên và đặc biệt là dòng sông Châu Giang uốn lượn mềm mại như dải lụa đào, kết tụ thế "sơn hoàn thủy bao" cát tường hiếm có.
Vùng đất dưới chân núi Đọi từ lâu đã đi vào lịch sử dân tộc như một trung tâm văn hiến và nông nghiệp cổ xưa. Ngay từ thời đại Đông Sơn cách ngày nay hơn hai ngàn năm, cư dân bản địa đã để lại dấu ấn rực rỡ qua chiếc trống đồng Đọi Sơn trứ danh nằm trong dòng chảy văn hóa cùng kiệt tác trống đồng Ngọc Lũ được phát hiện ngay tại vùng đất Hà Nam – Ninh Bình lịch sử. Đến mùa xuân năm Đinh Hợi 987 dưới triều Tiền Lê, Hoàng đế vua Lê Đại Hành đã đích thân về cánh đồng dưới chân núi Đọi cử hành lễ Tịch điền Đọi Sơn năm 987, tự tay cầm cày mở luống đất đầu tiên để khuyến khích muôn dân chăm lo nghề nông, đồng thời truyền lệnh cho Tổ nghề trống Đọi Tam Nguyễn Đức Năng chế tác tiếng trống sấm vang rền, khai sinh ra làng trống Đọi Tam lưu truyền suốt hơn một thiên niên kỷ.
Theo các nguồn sử liệu cổ và thần tích địa phương, vào năm Giáp Ngọ 1054, trong một chuyến tuần du qua vùng sông Châu núi Đọi, Hoàng đế vua Lý Thánh Tông cùng Nguyên phi Ỷ Lan đã nhận thấy thế núi kỳ vĩ bèn cho dựng một ngôi chùa nhỏ trên đỉnh núi để thờ Phật và cầu phúc cho quốc thái dân an. Chính từ mối lương duyên tâm linh khởi nguồn ở thế kỷ mười một ấy, ngọn núi Đọi đã trở thành một trong những thắng địa Phật giáo trọng yếu bậc nhất của hoàng triều nhà Lý bên ngoài kinh thành.
Đại công trình bảo tháp thời vua Lý Nhân Tông
Bước sang đầu thế kỷ mười hai, dưới sự trị vì anh minh của Hoàng đế vua Lý Nhân Tông — vị vua trị vì lâu nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam và là người con kiệt xuất của Thái hậu Ỷ Lan — quốc gia Đại Việt bước vào thời kỳ thái bình thịnh trị sau khi đánh tan cuộc xâm lăng của quân Tống và giữ yên bờ cõi phía nam. Để biểu dương quốc lực hùng cường, tri ân công đức tiền nhân và cầu chúc cho ngôi báu trường tồn, tháng năm năm Hội Tường Đại Khánh thứ chín (tức năm 1118), nhà vua đã ban chiếu mở đại công trường mở rộng quy mô toàn bộ chùa Long Đọi Sơn và khởi công xây dựng ngọn bảo tháp khổng lồ mang tên Sùng Thiện Diên Linh (có nghĩa là tôn sùng điều thiện, kéo dài sự linh ứng tốt lành).
Suốt gần bốn năm thi công với sự tham gia của hàng ngàn hiệp thợ đá, thợ mộc, thợ gốm tài hoa, đến mùa thu tháng chín năm Thiên Phù Duệ Vũ thứ hai (1121), quần thể Sùng Thiện Diên Linh tự và ngọn bảo tháp mười ba tầng đã hoàn thành. Sử sách Đại Việt sử ký toàn thư ghi chép rằng ngọn tháp trên đỉnh núi Đọi cao vút giữa tầng mây, xây bằng gạch đỏ và đá xanh chạm khắc tinh xảo, bốn mặt mở cửa có tượng võ sĩ Kim Cương đứng canh giữ, trên chóp đặt bầu hồ lô đồng mạ vàng soi bóng xuống dòng sông Châu Giang. Mùa xuân năm Nhâm Dần 1122, đích thân nhà vua ngự giá từ Hoàng thành Thăng Long về núi Đọi mở đại hội khánh thành bảo tháp.
Đáng tiếc thay, vào đầu thế kỷ mười lăm (1407–1427), trong cuộc kháng chiến chống quân Minh đô hộ, quân xâm lược đã phá hủy ngọn bảo tháp Sùng Thiện Diên Linh mười ba tầng cùng nhiều kiến trúc gỗ thời Lý tại chùa. Đến cuối thế kỷ mười lăm dưới triều Hậu Lê, Hoàng đế vua Lê Thánh Tông và sau đó là Thái vương phi triều Mạc năm 1591 đã cho thu gom các di vật đá cổ, dựng lại chính điện và nhà bia để bảo vệ tấm văn bia quý giá. Trải qua các đợt trùng tu dưới triều Nguyễn thế kỷ mười chín và tôn tạo vào thế kỷ hai mươi, ngôi chùa vẫn kiên cường trụ vững trên đỉnh núi.

Quy hoạch không gian và kiến trúc chùa Long Đọi Sơn
Dù ngọn bảo tháp mười ba tầng thuở xưa chỉ còn lại dấu tích nền móng khảo cổ, tổng thể quy hoạch kiến trúc hiện nay của chùa Long Đọi Sơn vẫn toát lên vẻ uy nghiêm, bề thế của một đại danh lam cổ tự. Quần thể di tích trải rộng trên diện tích hơn mười ngàn mét vuông giữa sườn và đỉnh núi, kết nối hài hòa giữa cảnh quan rừng cây cổ thụ với hệ thống điện thờ truyền thống.
Hành trình 373 bậc đá lên cổng Tam quan
Để bước vào không gian lễ Phật trên đỉnh núi Đọi, khách hành hương khởi hành từ chân núi phía nam và bước qua con đường dốc gồm 373 bậc đá xẻ nguyên khối uốn lượn men theo triền núi. Những phiến đá xanh phẳng phiu nhuốm màu rêu phong qua hàng trăm năm tuổi được ghép bậc vững chãi dưới tán thông già, đại cổ thụ và những rặng nhãn lồng tỏa bóng mát rượi. Dọc theo lối bậc đá dẫn lên chùa, lữ khách còn bắt gặp dấu tích của chín giếng nước tự nhiên quanh năm trong vắt dưới chân núi mà dân gian gọi là "cửu long nhãn" (chín mắt rồng), gắn liền với truyền thuyết về long mạch của ngọn núi thiêng.
Bảng tổng hợp dưới đây hệ thống hóa các hạng mục kiến trúc và di vật tiêu biểu trong không gian di tích:
| Hạng mục di tích | Vị trí trong tổng thể | Niên đại lịch sử | Đặc trưng kiến trúc và giá trị tiêu biểu |
|---|---|---|---|
| Đường 373 bậc đá xẻ | Sườn phía nam núi Đọi dẫn lên chùa | Khởi tạo thời Lý, tu bổ thời Lê – Nguyễn | Ghép từ các phiến đá xanh nguyên khối dưới rừng thông và cây đại cổ thụ |
| Cổng Tam quan và gác chuông | Đỉnh dốc bậc đá phía trước sân chùa | Trùng tu thời Nguyễn và hiện đại | Kiến trúc hai tầng tám mái đao cong vút, mở ra khoảng sân gạch rộng |
| Nhà bia Sùng Thiện Diên Linh | Phía sau cổng Tam quan, trước Bái đường | Bảo vệ tấm bia gốc dựng năm 1121 | Che chở Bảo vật Quốc gia bia đá thời Lý cao gần ba mét trên lưng rùa đá |
| Tòa Bái đường và Thượng điện | Trung tâm mặt bằng "Nội công ngoại quốc" | Phong cách kiến trúc thời Nguyễn | Bái đường 7 gian nối liền Thượng điện 5 gian, lưu giữ sáu pho tượng Kim Cương |
| Khu Hậu đường và Tổ đường | Phía sau Thượng điện, gồm 23 gian liên hoàn | Thế kỷ XIX – XX | Thờ Tổ sư Đạt Ma, Thái hậu Ỷ Lan, Lý Nhân Tông và Lý Thường Kiệt |
| Khu vườn tháp và miếu Cô Cầu | Khuôn viên phía đông và sau chùa | Nhiều thời kỳ lịch sử | Quy tụ các ngọn tháp mộ sư tổ và không gian tín ngưỡng dân gian bản địa |
Vượt qua bậc đá cuối cùng trên đỉnh dốc, cổng Tam quan của chùa Long Đọi Sơn hiện ra uy nghi với kiến trúc hai tầng tám mái, đầu đao uốn cong, chính giữa treo bức đại tự khắc bốn chữ Hán "Long Đọi Sơn Tự". Đứng từ sân trước Tam quan phóng tầm mắt ra bốn phía, bức tranh sơn thủy hữu tình thu trọn vào tầm nhìn với cánh đồng lúa Tịch điền xanh mướt và dòng sông Châu Giang lấp lánh.
Bố cục nội công ngoại quốc và điện thờ Phật
Tiến qua cổng Tam quan và sân gạch rộng, khu kiến trúc trung tâm của chùa Long Đọi Sơn được quy hoạch đăng đối theo bố cục "Nội công ngoại quốc" đặc trưng của kiến trúc chùa Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ, tương đồng về quy thức mặt bằng với chùa Phổ Minh thời Trần. Ngay giữa sân tiền đường là tòa nhà bia bề thế bảo vệ tấm văn bia thời Lý.
Phía sau nhà bia là tòa Bái đường bảy gian nối liền Thượng điện năm gian tạo thành kết cấu chữ Đinh vững chãi, tiếp đến là hai dãy hành lang tả vu, hữu vu và khu nhà Tổ, Hậu đường, giảng đường gồm hai mươi ba gian khép kín phía sau. Hệ khung gỗ của Bái đường và Thượng điện sử dụng gỗ tứ thiết với các bộ vì kèo kết cấu theo lối "thượng chồng rường giá chiêng, hạ kẻ bẩy", trên các bức cốn, đầu dư và cửa võng đều chạm khắc tinh xảo đề tài tứ linh cùng hoa sen, mây lửa sơn son thếp vàng.
Không gian thờ tự bên trong Thượng điện và Hậu đường phản ánh sự kết hợp giữa triết lý Phật giáo Đại thừa và truyền thống "uống nước nhớ nguồn". Trên tòa Tam bảo cao nhất ở Thượng điện là hệ thống tượng Tam Thế Phật, Phật A Di Đà, Phật Thích Ca sơ sinh, Bồ Tát Quan Thế Âm và Đại Thế Chí. Đặc biệt, tại khu điện thờ hậu cung và nhà Tổ, nhân dân địa phương lập ban thờ trang trọng tôn vinh công đức của Hoàng đế vua Lý Nhân Tông, Hoàng thái hậu Nguyên phi Ỷ Lan cùng Thái úy Lý Thường Kiệt — những bậc tiền nhân có công lớn bảo vệ nền độc lập Đại Việt và kiến tạo ngôi cổ tự ngàn năm trên đỉnh núi Đọi.
Bảo vật quốc gia và cổ vật tại chùa Long Đọi Sơn
Giá trị vô giá đưa chùa Long Đọi Sơn trở thành một bảo tàng mỹ thuật cổ đại hàng đầu Việt Nam chính là hệ thống di vật điêu khắc đá và đất nung nguyên bản từ thế kỷ mười hai. Dù trải qua bao cuộc binh lửa, ngôi chùa vẫn lưu giữ được hai Bảo vật Quốc gia cùng hàng trăm hiện vật khảo cổ minh chứng cho trình độ điêu khắc đỉnh cao của vương triều Lý.
Tuyệt tác văn bia đá khổng lồ năm 1121
Hiện vật độc bản giữ vị trí linh hồn lịch sử của chùa Long Đọi Sơn là tấm bia Sùng Thiện Diên Linh dựng ngày mùng sáu tháng bảy mùa thu năm Tân Sửu 1121, được công nhận là Bảo vật Quốc gia đợt đầu tiên năm 2012. Đây là tấm bia đá thời Lý lớn nhất còn tồn tại nguyên vẹn ở Việt Nam, chế tác từ đá xanh nguyên khối với thân bia cao 2,58 mét, rộng 1,75 mét, dày 0,3 mét; tính cả bệ rùa đá khổng lồ bên dưới (dài 2,84 mét, rộng 2,1 mét) thì tổng chiều cao đạt gần 3,5 mét, nặng hàng chục tấn.
Về mỹ thuật tạo hình, trán bia và diềm bia là đỉnh cao của nghệ thuật chạm khắc rồng thời Lý. Trên trán bia hình bán nguyệt, đôi rồng lớn uốn lượn mềm mại thành mười hai khúc hình sin uyển chuyển, thân tròn không vảy, chân năm móng thon nhỏ nâng đỡ hình tượng Phật Thích Ca ngồi thiền trên tòa sen ở chính giữa, xung quanh là mười đôi rồng nhỏ quần tụ. Phần đế bia dưới chân tấm đá chạm nổi đôi rồng cuộn sóng đối xứng nhau vừa khỏe khoắn vừa bay bổng.
Về giá trị sử liệu, bài minh văn khắc trên mặt trước gồm hơn 4.400 chữ Hán do Thượng thư Bộ Hình Nguyễn Công Bật biên soạn và Thượng thư Bộ Công Lý Bảo Cung viết chữ chân phương. Nội dung văn bia ghi chép quy trình kiến tạo bảo tháp Sùng Thiện Diên Linh, khắc họa võ công của Thái úy Lý Thường Kiệt, ca ngợi tài trị quốc của vua Lý Nhân Tông và mô tả diện mạo cung điện, lễ hội đua thuyền, múa rối nước tại kinh thành Thăng Long đầu thế kỷ mười hai. Mặt sau tấm bia khắc bổ sung văn bia năm 1591 ghi nhận việc trùng tu chùa thời nhà Mạc.

Bộ sáu pho tượng Kim Cương và điêu khắc Lý
Song hành cùng tấm bia đá vĩ đại, chùa Long Đọi Sơn còn lưu giữ bộ sáu pho tượng Kim Cương (Kim Cang Hộ pháp) bằng đá sa thạch nguyên khối chế tác giai đoạn năm 1118–1121, được công nhận là Bảo vật Quốc gia vào tháng mười hai năm 2024. Tương truyền xưa kia có tám pho tượng đứng trấn giữ tại bốn cửa bảo tháp Sùng Thiện Diên Linh, hiện nay tại tòa Thượng điện còn bảo tồn được sáu pho nguyên bản.
Mỗi pho trong bộ sáu pho tượng Kim Cương cao từ 1,5 đến 1,6 mét, tương đương người thật và nặng khoảng 1.800 đến 2.000 ki-lô-gam. Các vị thần Hộ pháp được tạc trong tư thế đứng thẳng uy dũng trên bệ đá, thân khoác giáp trụ võ tướng thời Lý chạm trổ hoa văn cầu kỳ gồm giáp ngực, giáp vai hình đầu hổ phù, hai tay nắm chặt đốc kiếm chống thẳng trước bụng. Nghệ thuật tạc tượng vừa thể hiện khối cơ bắp khỏe khoắn, vừa khắc họa gương mặt vuông vức ẩn chứa nét từ bi của nhà Phật:
- Tượng thần chim Kinnari: Khảo cổ quanh nền tháp cổ đã phát hiện những pho tượng thần chim Kinnari (vũ nữ đầu người mình chim) bằng đá sa thạch chạm lộng tinh xảo, mô tả nhạc thần Phật giáo vỗ cánh tấu nhạc.
- Phù điêu gạch chạm vũ nữ đang múa: Hàng trăm viên gạch đất nung đỏ tươi ốp chân tháp thời Lý khắc nổi hình gạch chạm vũ nữ đang múa với thân hình thon thả cùng các viên gạch trang trí rồng, phượng, hoa sen, lá đề sống động.
- Hệ thống đầu rồng đất nung và cổ vật: Các mảnh ngói mũi sen, đầu rồng đất nung ngậm ngọc bờm bay ngược, tượng phỗng đá quỳ dâng lễ và quả chuông đồng "Sùng Thiện tự chung" đúc năm 1862 tạo nên bộ sưu tập cổ vật liên tục suốt chín thế kỷ.
Giá trị di sản đặc biệt của chùa Long Đọi Sơn
Với bề dày lịch sử gần một thiên niên kỷ cùng hệ thống di sản vô giá, ngày 25 tháng 12 năm 2017, Thủ tướng Chính phủ đã xếp hạng quần thể di tích chùa Long Đọi Sơn là Di tích Quốc gia Đặc biệt. Ngôi chùa đóng vai trò là điểm tựa văn hóa tâm linh quan trọng của cư dân đồng bằng sông Hồng.
Không gian lễ hội truyền thống tháng ba âm lịch
Hằng năm, không gian văn hóa vùng núi Đọi sông Châu bừng sáng qua hai mùa lễ hội lớn gắn liền với di tích. Đầu năm mới, từ mùng năm đến mùng bảy tháng giêng âm lịch, dưới chân núi diễn ra lễ hội Tịch điền Đọi Sơn — Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tái hiện nghi thức vua Lê Đại Hành xuống đồng cày ruộng và rước linh vị từ trên chùa xuống đàn tế thần Nông.
Tiếp nối mạch lễ hội mùa xuân, từ ngày mười chín đến hai mươi mốt tháng ba âm lịch hằng năm (kỷ niệm vua Lý Nhân Tông mở hội khánh thành bảo tháp năm 1122), nhân dân mười một làng quanh vùng tổ chức lễ hội chùa Long Đọi Sơn theo nghi thức cổ truyền. Lễ hội bảo lưu các nghi lễ đặc sắc như lễ rước nước từ bến sông Châu Giang vượt qua 373 bậc đá xẻ lên đỉnh núi thực hành lễ mộc dục, lễ rước kiệu thánh, dâng hương tưởng niệm công đức tiền nhân cùng các hoạt động múa lân sư rồng, hát chèo và thi vẽ trâu Tịch điền.
Bảo tồn di tích quốc gia đặc biệt vùng núi Đọi
Trong chiến lược phát huy di sản văn hóa dân tộc, chùa Long Đọi Sơn luôn nhận được sự quan tâm của giới sử học, khảo cổ học và cơ quan quản lý di sản. Quy hoạch bảo tồn Di tích Quốc gia Đặc biệt trên đỉnh núi Đọi tập trung giữ gìn cảnh quan rừng thông, gia cố nền móng kiến trúc cổ và áp dụng công nghệ bảo quản khoa học đối với tấm bia Sùng Thiện Diên Linh cũng như bộ sáu pho tượng Kim Cương trước sự phong hóa của thời tiết.
Bên cạnh bảo tồn thực địa, các bản dập văn bia, mô hình ba chiều của phù điêu tượng thần chim Kinnari và gạch chạm vũ nữ đang múa cũng được số hóa để phục vụ nghiên cứu khoa học và giáo dục niềm tự hào về nền văn minh Đại Việt. Giữa nhịp sống đương đại, tiếng chuông chùa ngân vang trên đỉnh núi Long Đọi vẫn nhắc nhở hậu thế về đạo lý nhân nghĩa và tinh thần hướng thiện ngàn đời của cha ông.
Trải qua hơn chín trăm năm dâu bể, chùa Long Đọi Sơn vẫn sừng sững trên đỉnh núi Đọi như một đài kỷ niệm khắc ghi thời đại hoàng kim của vương triều Lý và nghệ thuật điêu khắc đá Việt Nam. Nhằm phục vụ nhu cầu nghiên cứu và tìm hiểu toàn diện về kho tàng di tích quốc gia đặc biệt, bảo vật cổ đại cùng bản sắc văn hóa địa phương, chuyên trang Ninh Bình NSSC liên tục cập nhật hệ thống dữ liệu bách khoa chuẩn xác và giàu chiều sâu lịch sử.
NSSC Ninh Bình
ninhbinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Ninh Bình.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Ninh Bình.
Bài liên quan
Chùa Phổ Minh - Danh lam cổ tự ngàn năm và bảo tháp mười bốn tầng thời Trần
Chùa Phổ Minh tại thôn Tức Mặc là di tích quốc gia đặc biệt nổi tiếng với tháp Phổ Minh 14 tầng thời Trần, vạc đồng tứ đại khí và cánh cửa gỗ chạm rồng.
Chùa Tam Chúc - Quần thể kiến trúc Phật giáo hùng vĩ bên hồ Lục Nhạc
Chùa Tam Chúc là quần thể kiến trúc Phật giáo cổ kính gắn liền truyền thuyết Tiền Lục Nhạc, Hậu Thất Tinh, nổi bật với Điện Tam Thế, chùa Ngọc và cột kinh đá.
Cố đô Hoa Lư - Kinh đô đá trường tồn mở đầu kỷ nguyên độc lập tự chủ của dân tộc
Cố đô Hoa Lư là kinh đô đầu tiên của nhà nước phong kiến trung ương tập quyền Việt Nam với quy hoạch thành lũy núi đá hiểm yếu và đền thờ Đinh, Lê cổ kính.



