Làng trống Đọi Tam - Hồn cốt nghề làm trống sấm ngàn năm dưới chân núi Đọi
NSSC Ninh BìnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Trong bức tranh di sản thủ công truyền thống vùng Nam đồng bằng châu thổ Bắc Bộ, làng trống Đọi Tam hiện lên như cái nôi sản sinh ra những quả trống đại, trống hội và trống đình chùa vang danh khắp mọi miền đất nước. Trải qua hơn mười thế kỷ nối nghiệp cha ông, những thế hệ nghệ nhân nơi đây vẫn bền bỉ thổi hồn vào chất liệu mộc mạc đồng quê để kiến tạo nên âm thanh hào sảng của dân tộc Việt.
Khởi nguồn lịch sử ngàn năm của làng trống Đọi Tam
Ngược dòng biên niên sử dân tộc về thế kỷ thứ mười, sự ra đời của làng trống Đọi Tam gắn liền trực tiếp với những sự kiện trọng đại của buổi đầu kỷ nguyên độc lập tự chủ. Từ một xóm nhỏ quần tụ dưới chân núi Đọi thuộc xã Tiên Sơn, thị xã Duy Tiên, nghề chế tác trống đã vươn mình trở thành biểu tượng văn hóa âm nhạc cổ truyền có sức sống trường tồn bậc nhất Việt Nam.
Huyền tích hai anh em chế tác trống sấm đón vua
Theo thần phả lưu giữ tại đình làng Đọi Tam cùng các thư tịch cổ địa phương, cội nguồn nghề làm trống bắt đầu từ năm 986 – 987 dưới triều Tiền Lê. Khi nghe tin vua Lê Đại Hành chuẩn bị rời kinh thành tại Cố đô Hoa Lư ngược dòng sông Châu về chân núi Đọi cử hành lễ Tịch điền Đọi Sơn năm 987 khuyến khích nông tang cho nhà nước Đại Cồ Việt, hai anh em ruột là Tổ nghề trống Đọi Tam Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản đã tự tay chế tạo một quả trống đại nghênh đón thánh giá.
Bằng sự am hiểu đặc tính vật liệu tự nhiên, hai ông đốn thân cây mít cổ thụ xẻ ván ghép thành tang trống lớn và thuộc tấm da trâu mộng căng phủ hai đầu mặt trống. Trong ngày đại lễ cày ruộng mùa xuân năm Đinh Hợi 987, tiếng trống vang rền như sấm chấn động cả vùng chân núi Đọi, được đức vua ban thưởng và sắc phong danh hiệu Trạng Sấm. Đến năm 1010, khi vua Lý Thái Tổ dời đô ra Hoàng thành Thăng Long, hai ông tiếp tục được triệu về kinh đô chế tác trống đại phục vụ nghi lễ triều đình rồi truyền dạy trọn vẹn bí quyết cho dân làng Tiên Sơn.
Không gian làng nghề dưới chân núi Đọi và sông Châu
Sự phát triển của làng trống Đọi Tam suốt hơn một thiên niên kỷ được nuôi dưỡng bởi không gian địa văn hóa đặc biệt của vùng đất Tiên Sơn, thị xã Duy Tiên. Ngôi làng nằm dưới sườn phía nam núi Đọi – nơi tọa lạc ngôi cổ tự chùa Long Đọi Sơn từ thời nhà Lý cùng bảo vật quốc gia bia Sùng Thiện Diên Linh khắc dựng năm 1121. Phía trước làng là dòng sông Châu Giang nối liền sông Hồng và sông Đáy, tạo tuyến giao thương đường thủy giúp các hiệp thợ Đọi Tam xưa vận chuyển nguyên liệu và đi hành nghề khắp các trấn từ Bắc vào Nam.
Trong cấu trúc làng Việt cổ vùng Nam châu thổ sông Hồng, cư dân Đọi Tam kết hợp hài hòa giữa canh tác lúa nước và thực hành thủ công mỹ nghệ. Không gian làng nghề hiện hữu sống động qua những con ngõ dẫn vào các xưởng mộc truyền thống, nơi hàng trăm tang trống gỗ mít phơi mình dưới nắng vàng cùng những tấm da trâu căng trên khung gỗ lớn, hòa cùng nhịp gõ thử tiếng trống trầm bổng đặc trưng của miền quê chân núi Đọi.

Tuyển chọn gỗ mít và da trâu tại làng trống Đọi Tam
Yếu tố cốt lõi làm nên độ bền hàng chục năm cùng âm sắc trầm ấm, vang xa của sản phẩm làng trống Đọi Tam nằm ở khâu tuyển chọn và xử lý nguyên liệu tự nhiên thuần khiết. Các thế hệ nghệ nhân Đọi Tam luôn trung thành tuyệt đối với công thức truyền thống từ ngàn xưa là thân gỗ mít kết hợp cùng mặt da trâu.
Quy chuẩn chọn gỗ mít già xẻ dăm làm tang trống
Để chế tác phần thân trống – bộ phận đóng vai trò hộp cộng hưởng quyết định độ ngân và tuổi thọ của nhạc cụ, người thợ Đọi Tam chỉ tin dùng nguồn gỗ mít già lâu năm. Gỗ mít có đặc tính sinh học ưu việt là thớ gỗ dẻo dai, cấu trúc sợi xoắn bện chặt giúp gỗ không cong vênh hay nứt toác trước khí hậu nhiệt đới. Tinh dầu tự nhiên trong lõi mít màu vàng óng giúp kháng mối mọt và khuếch đại sóng âm tròn trịa, ấm áp khi mặt trống rung động.
Quá trình pha gỗ tạo tang trống gỗ mít đòi hỏi con mắt tinh tường của những bậc thợ cả giàu kinh nghiệm. Cây mít được chọn phải có đường kính lớn, thân thẳng và nhiều lõi. Sau khi xẻ dọc thân cây thành từng thanh gỗ cong gọi là dăm trống theo kích cỡ quả trống, người thợ xếp dăm thoáng khí hong phơi tự nhiên trong bóng râm nhiều tháng để gỗ khô kiệt nhựa mà vẫn giữ độ dẻo bền chắc.
Bí quyết thuộc da trâu cái dẻo dai làm mặt trống
Song hành cùng thân gỗ mít, bộ phận trực tiếp chịu lực gõ của dùi trống và phát ra tần số âm thanh chính là mặt trống da trâu. Theo kinh nghiệm từ thời Tổ nghề trống Đọi Tam Nguyễn Đức Năng, nguyên liệu tối ưu nhất để làm mặt trống là da những con trâu cái già khỏe mạnh, kết cấu sợi dưới da săn chắc, đàn hồi cao và dày đồng đều. Tấm da trâu nguyên bản được ngâm rửa sạch rồi cạo bỏ hoàn toàn lớp mỡ thừa phía trong và lớp lông cứng phía ngoài, chỉ giữ lại tầng biểu bì dẻo dai.
Sau công đoạn bào mỏng theo độ dày tiêu chuẩn, tấm da trâu được căng phơi trên giàn khung tre lớn dưới nắng dịu cho tới khi khô đều, chuyển màu trắng ngà trong suốt như sừng và gõ vào phát tiếng kêu đanh gọn. Tùy vị trí trên tấm da mà người thợ phân loại cho từng dòng trống, trong đó phần da lưng dày khỏe nhất dành cho trống sấm và trống đại đình chùa, phần da sườn dùng cho trống chầu, còn phần da mỏng ở cổ và bụng dùng làm trống tiểu.
| Bộ phận cấu thành trống | Nguyên liệu tự nhiên bắt buộc | Tiêu chuẩn kỹ thuật và vai trò âm học cốt lõi |
|---|---|---|
| Thân trống (Tang trống) | Lõi gỗ mít già tự nhiên hong khô nhiều tháng | Các thanh dăm gỗ mít vát cạnh chuẩn xác ghép khít thành bầu cộng hưởng âm thanh ấm, không cong vênh mối mọt |
| Mặt trống | Da trâu cái già nạo sạch mỡ và lông, phơi khô tự nhiên | Độ đàn hồi và chịu lực cực cao, khi kéo căng tạo bề mặt phát âm trầm hùng, vang xa hàng cây số |
| Đai cố định thân trống | Song mây rừng dẻo dai hoặc đai thép uốn tròn | Nẹp chặt các thanh dăm gỗ mít quanh bụng trống, giữ vững kết cấu hình học bầu tròn cân đối |
| Chốt định vị mặt da | Đinh chốt tre già vót nhọn đầu (đinh vầu) | Cố định mép da trâu ngập sâu vào miệng tang gỗ mít, đồng nhất chất liệu mộc tự nhiên không gây rỉ sét |
| Nước sơn và trang trí | Sơn ta, sơn son kết hợp họa tiết vẽ nhũ vàng | Bảo vệ bề mặt gỗ khỏi độ ẩm, tôn vinh vẻ đẹp mỹ thuật tâm linh truyền thống với hình tượng mây rồng, tứ linh |
Nghệ thuật ghép tang và định âm ở làng trống Đọi Tam
Nếu nguồn nguyên liệu gỗ mít và da trâu là phần xác thì đôi bàn tay khéo léo cùng đôi tai thẩm âm tinh tường của người nghệ nhân làng trống Đọi Tam chính là linh hồn biến vật liệu vô tri thành nhạc khí sống động. Quy trình chế tác một quả trống truyền thống tuân thủ nghiêm ngặt ba bước cốt lõi gồm làm da, làm tang và bưng trống.
Kỹ thuật ghép dăm gỗ mít khít kín không kẽ hở
Trong kỹ nghệ mộc cổ truyền của làng trống Đọi Tam, công đoạn dựng tang trống gỗ mít là bài kiểm tra khắt khe về tư duy hình học và kỹ năng cầm bào của người thợ. Vì thân trống truyền thống có dáng phình tròn ở bụng và thu nhỏ về hai đầu miệng trống, mỗi thanh dăm gỗ mít phải được uốn cong và bào vát hai mép cạnh theo góc nghiêng chính xác để bề mặt tiếp xúc giữa hai thanh dăm liền kề phẳng mịn.
Khi hàng chục thanh dăm gỗ mít được xếp quây tròn và siết chặt bằng đai song mây hoặc đai kim loại, các khe nối tự động ép khít vào nhau tạo thành khối trụ bầu kín hơi hoàn hảo đến mức đổ nước vào không rò rỉ. Người thợ miết lớp sơn nhựa tự nhiên ở mép dăm, gõ thúc các vòng đai định hình từ đầu tang xuống bụng, rồi bào nhẵn cả mặt trong lẫn mặt ngoài thân trống trước khi phủ sơn lót.

Công đoạn bưng trống, ghim đinh tre và căn chỉnh âm
Đỉnh cao tinh hoa nghề nghiệp của làng trống Đọi Tam tập trung trọn vẹn ở kỹ thuật bưng trống (căng mặt da và lấy tiếng). Tấm da trâu khô được cắt tròn rộng hơn miệng tang trống, ngâm nước cho mềm rồi đặt phủ lên miệng gỗ mít. Người nghệ nhân đục lỗ quanh mép tấm da, luồn dây thừng bản lớn neo xuống bàn bưng phía dưới, kết hợp dùng kích gỗ và sức nặng cơ thể giẫm đạp nhịp nhàng lên mặt da để kéo giãn từng thớ sợi da trâu đạt độ căng chuẩn mực.
Trong quá trình kéo căng mặt trống da trâu, bậc nghệ nhân cao niên vừa điều chỉnh lực kéo vừa cầm dùi gỗ gõ thử liên tục từ tâm mặt trống ra sát vành tang để lắng nghe tần số rung động. Khi tiếng trống ngân lên đạt độ trầm hùng và tròn tiếng, người thợ lập tức dùng búa đóng hàng loạt đinh chốt tre già xuyên qua mép da cắm sâu vào thành gỗ mít, sau đó gọt phần da thừa và đem phơi nắng cho mặt da căng phẳng.
- Nguyên lý làm tang: Xẻ gỗ mít già thành từng thanh dăm cong, bào vát góc cạnh chuẩn xác để ghép khít thành bầu cộng hưởng kín hơi.
- Nguyên lý làm da: Bào mỏng tấm da trâu cái theo độ dày phù hợp từng loại trống, phơi khô tự nhiên để bảo toàn cấu trúc sợi da dẻo dai.
- Nguyên lý bưng trống: Kết hợp lực kéo căng đa chiều với thao tác giẫm nện mặt da và gõ dùi thẩm âm bằng tai nghề, cố định bằng đinh chốt tre già.
- Hoàn thiện mỹ thuật: Sơn son thếp vàng thân trống, vẽ hoa văn mây rồng ở phần tang và họa tiết trống đồng Đông Sơn trên mặt da trâu.
Giá trị di sản văn hóa trường tồn của làng trống Đọi Tam
Vượt lên trên vai trò của một vật dụng sinh hoạt thông thường, mỗi tác phẩm ra đời từ làng trống Đọi Tam đều mang trong mình tâm hồn, khí phách và bản sắc văn hóa tâm linh của người Việt. Từ mái đình làng cổ kính, ngôi chùa thanh tịnh cho tới các đại lễ quốc gia, tiếng trống Đọi Tam luôn hiện diện như sợi dây thiêng liêng kết nối quá khứ với hiện tại.
Hệ thống dòng sản phẩm từ trống đại đến trống hội
Nhờ làm chủ quy trình chế tác thủ công từ khâu chọn gỗ đến kỹ thuật bưng trống, các nghệ nhân làng trống Đọi Tam đã sáng tạo nên hệ thống chủng loại trống phong phú. Dòng sản phẩm tiêu biểu nhất là trống sấm đặt tại các di tích lịch sử và tự viện Phật giáo lớn, tiêu biểu như dàn trống hội và quả trống sấm đường kính 2,35 mét chế tác phục vụ Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội.
Bên cạnh dòng trống đại uy nghiêm gắn liền với không gian tâm linh của lễ hội Tịch điền Đọi Sơn và lễ hội chùa Long Đọi Sơn ngay trên quê hương núi Đọi, làng nghề còn nổi tiếng với các dòng trống chầu, trống cơm, trống đế phục vụ nghệ thuật chèo, tuồng, ca trù và hát văn với âm sắc chuẩn mực.
Bảo tồn bí quyết cha truyền con nối trong thời đại mới
Trong lịch sử phát triển của làng trống Đọi Tam, hương ước cổ từng quy định chỉ truyền nghề do hai vị Tiên sư Tổ nghề trống Đọi Tam Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản để lại cho con trai và con dâu trong dòng tộc. Bước sang thời kỳ đương đại, người dân Đọi Tam đã cởi mở truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ và thành lập đội trống nữ Đọi Tam biểu diễn hợp xướng trống hội hào hùng.
Ngày 20 tháng 12 năm 2019, nghề làm trống của làng đã chính thức được ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Nhằm lưu giữ và quảng bá hệ thống tri thức dân gian quý báu của vùng đất núi Đọi sông Châu, chuyên trang Ninh Bình NSSC thường xuyên biên tập, số hóa các chuyên khảo bách khoa chuẩn xác về hệ sinh thái di sản, lịch sử và văn hóa bản địa.
Trải qua hơn một thiên niên kỷ kể từ mùa xuân lịch sử năm 987 dưới chân núi Đọi, làng trống Đọi Tam vẫn bền bỉ giữ lửa nghề truyền thống qua từng đường bào dăm gỗ mít và từng mũi đinh tre ghim chặt mặt da trâu. Âm vang rền như sấm của những quả trống Đọi Tam hôm nay chính là minh chứng sống động cho tài hoa của bao thế hệ nghệ nhân đất Tiên Sơn và nhịp đập trường tồn của hồn cốt văn hiến Đại Việt.
NSSC Ninh Bình
ninhbinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Ninh Bình.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Ninh Bình.
Bài liên quan
Làng dệt lụa Nha Xá - Vẻ đẹp tơ tằm bảy thế kỷ bên tả ngạn sông Hồng
Làng dệt lụa Nha Xá bên tả ngạn sông Hồng lưu giữ hơn 700 năm dệt tơ tằm hoa văn cổ truyền gắn với công đức Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư thời nhà Trần.
Lễ hội Phủ Dầy - Di sản văn hóa thờ Mẫu Tam phủ nơi đất Vụ Bản
Lễ hội Phủ Dầy tại xã Kim Thái, huyện Vụ Bản là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tôn vinh Thánh Mẫu Liễu Hạnh với hội kéo chữ và nghệ thuật hát Chầu văn.
Lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định - Hào khí Đông A nơi đất phát tích
Lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định diễn ra vào Rằm tháng Giêng tại phường Lộc Vượng, tái hiện nghi thức rước kiệu Ngọc Lộ và lan tỏa lời dạy Tích phúc vô cương.



