Bỏ qua đến nội dung

Cố đô Hoa Lư - Kinh đô đá trường tồn mở đầu kỷ nguyên độc lập tự chủ của dân tộc

Cố đô Hoa Lư là quần thể di tích quốc gia đặc biệt tại xã Trường Yên, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, giữ vai trò kinh đô đầu tiên của nhà nước phong kiến trung ương tập quyền Việt Nam từ năm 968 đến năm 1010.

NSSC Ninh BìnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Toàn cảnh kiến trúc cổ kính đền Vua Đinh và núi Mã Yên tại Cố đô Hoa Lư Ninh Bình

Cố đô Hoa Lư là quần thể di tích quốc gia đặc biệt tại xã Trường Yên, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, giữ vai trò kinh đô đầu tiên của nhà nước phong kiến trung ương tập quyền Việt Nam từ năm 968 đến năm 1010. Với quy hoạch Thành Đông, Thành Tây và Thành Nam nối liền vách núi đá vôi hiểm yếu cùng hệ thống đền đài cổ kính, nơi đây là biểu tượng trường tồn cho ý chí độc lập tự chủ của dân tộc.

Vị thế địa chiến lược và lịch sử khởi dựng Cố đô Hoa Lư

Trong tiến trình lịch sử dân tộc Việt Nam thế kỷ X, sự ra đời của Cố đô Hoa Lư đánh dấu bước chuyển mình vĩ đại từ thời kỳ phân quyền cát cứ sang kỷ nguyên thống nhất quốc gia bền vững. Việc lựa chọn vùng thung lũng đá vôi Trường Yên làm nơi đóng đô thể hiện tầm nhìn quân sự và chính trị xuất sắc của các bậc tiền nhân buổi đầu lập quốc.

Địa thế núi đá hiểm yếu nơi cửa ngõ giao thương

Xét về địa lý tự nhiên và địa quân sự, vùng đất Trường Yên nằm ở vị trí bản lề giao thoa giữa miền núi rừng Tây Bắc, đồng bằng châu thổ sông Hồng và dải đất Bắc Trung Bộ. Bao quanh khu vực trung tâm kinh thành là hàng chục ngọn núi đá vôi thuộc khối karst Tràng An có vách dựng đứng cao từ 150 đến hơn 200 mét, xếp liền kề nhau như những bức tường thành tự nhiên khổng lồ. Phía bắc và đông bắc kinh đô được che chắn bởi dòng sông Hoàng Long uốn lượn như hào nước sâu rộng, trong khi phía đông và phía nam thông với mạng lưới sông Sào Khê và hệ thống hang xuyên thủy hiểm trở.

Trong bối cảnh thế kỷ X khi đất nước vừa thoát khỏi hơn một thiên niên kỷ Bắc thuộc, thế lực cát cứ trong nước còn phức tạp và nguy cơ xâm lăng từ phương Bắc luôn thường trực, một kinh đô nằm hoàn toàn giữa vùng đồng bằng trống trải rất dễ bị bao vây tấn công. Địa thế "núi chầu sông tụ" của Hoa Lư vừa đảm bảo khả năng phòng thủ kiên cố cho bộ máy triều đình non trẻ, vừa thuận lợi cơ động thủy bộ qua đường sông Hoàng Long, sông Đáy và đường thiên lý cổ để kiểm soát toàn bộ lãnh thổ.

Dấu mốc thống nhất giang sơn và lập quốc xưa

Cuối thời nhà Ngô, cục diện đất nước rơi vào tình trạng phân liệt bởi mười hai thế lực sứ quân chiếm giữ các vùng địa phương. Xuất thân từ mảnh đất Hoa Lư giàu truyền thống thượng võ, Đinh Bộ Lĩnh đã chiêu tập hào kiệt, lấy thung lũng núi đá quê hương làm căn cứ rèn luyện binh mã rồi lần lượt thực hiện cuộc dẹp loạn 12 sứ quân, chấm dứt hơn hai thập kỷ nội chiến và thu giang sơn về một mối.

Mùa xuân năm Mậu Thìn 968, Đinh Bộ Lĩnh chính thức lên ngôi Hoàng đế, tức vua Đinh Tiên Hoàng, đặt quốc hiệu là nhà nước Đại Cồ Việt (nước Việt lớn), đóng đô tại Hoa Lư và đến năm 970 đặt niên hiệu là Thái Bình. Việc xưng đế hiệu, lập niên hiệu riêng, đúc tiền đồng "Thái Bình hưng bảo" và kiến tạo kinh thành quy mô tại Hoa Lư đã khẳng định đanh thép nền độc lập tự chủ, vị thế bình đẳng của quốc gia Đại Cồ Việt cùng khát vọng mở nền thái bình muôn thuở cho muôn dân.

Quy hoạch không gian thành lũy và kiến trúc tại Cố đô Hoa Lư

Khác biệt hoàn toàn với những tòa thành đắp đất vuông vức trên địa hình bằng phẳng, quy hoạch kiến trúc của Cố đô Hoa Lư là một kiệt tác kết hợp giữa bàn tay kiến tạo của con người và địa mạo núi đá tự nhiên. Tổng diện tích kinh thành rộng khoảng 300 héc-ta, được phân chia khoa học thành ba khu vực liên hoàn gồm Thành Đông, Thành Tây và Thành Nam.

Cấu trúc ba vòng thành nối liền vách núi tự nhiên

Để biến những dãy núi đá vôi rời rạc thành một vòng thành khép kín, quân dân thời Đinh và Tiền Lê đã khảo sát kỹ lưỡng khoảng trống giữa các sườn núi rồi đắp nên hơn mười đoạn tường thành nhân tạo nối liền các vách núi với nhau. Kỹ thuật xây thành Hoa Lư vô cùng độc đáo: dưới chân thành được kè gỗ lim và đá tảng để chống sụt lún trên nền đất trũng, phía trong xây bó bằng gạch vồ nung già, phía ngoài đắp đất sét trộn sỏi đầm chặt thành tường thành cao từ 8 đến 10 mét, chân thành rộng tới 15 mét. Trong đó, Thành Đông (Thành Ngoại) rộng khoảng 140 héc-ta là khu vực đặt cung điện thiết triều văn võ như điện Bách Bảo Thiên Tuế, điện Phong Lưu, điện Vinh Hoa; Thành Tây (Thành Nội) rộng tương đương là nơi ở của hoàng gia, hậu cung và kho tàng; còn Thành Nam là khu vực phòng thủ chiến lược gắn với dãy núi Tràng An.

Ngăn cách giữa Thành Đông và Thành Tây là một dãy núi đá vôi, giao thông qua lại giữa hai thành đi qua quèn Vọng và thủy đạo sông Sào Khê. Cách trung tâm kinh thành không xa về phía đông là thắng cảnh động Am Tiên — một thung lũng ngập nước biệt lập bốn bề vách núi dựng đứng, nơi triều đình dùng làm pháp trường xét xử nghiêm minh và sau này trở thành chốn tu hành thanh tịnh của Thái hậu Dương Vân Nga cùng Quốc sư Thiền sư Nguyễn Minh Không. Bảo vệ toàn bộ không gian kinh thành còn có hệ thống tín ngưỡng tâm linh Hoa Lư tứ trấn gồm thần Thiên Tôn trấn hướng đông, thần Cao Sơn trấn hướng tây, thần Quý Minh trấn hướng nam và thần Khổng Lộ trấn hướng bắc.

Bảng tổng hợp dưới đây khái quát cấu trúc không gian, di tích và bảo vật tiêu biểu của kinh đô cổ:

Hạng mục di tíchVị trí và cấu trúc quy hoạchGiá trị lịch sử, khảo cổ và nghệ thuật
Hệ thống Thành Đông, Thành Tây và Thành NamRộng khoảng 300 ha, hơn 10 đoạn tường thành đất gạch nối các núi đá vôiNghệ thuật kiến trúc quân sự lợi dụng địa hình karst độc nhất vô nhị
Khu di tích đền vua Đinh và đền vua LêDựng trên nền cung điện cũ tại xã Trường Yên, bố cục "Nội công ngoại quốc"Kiệt tác chạm khắc gỗ và đá thế kỷ XVII của các nghệ nhân dân gian
Cặp Bảo vật Quốc gia Long sàngĐặt trước Bái đường và Chính cung đền Vua Đinh, tạc từ đá xanh nguyên khốiTuyệt tác sập đá thế kỷ XVII mang phong cách mỹ thuật rồng yên ngựa
Khu lăng mộ trên núi Mã YênNgọn núi có dáng hình yên ngựa cao 65m nằm đối diện đền Vua ĐinhNơi an táng Đinh Tiên Hoàng Đế trên đỉnh núi và Lê Đại Hành dưới chân núi
Địa tầng khảo cổ cung điện thế kỷ XSân gạch hoa sen, ngói ống uyên ương và gạch Đại Việt quốc quân thành chuyênMinh chứng vật chất xác thực về quy mô hoàng thành Đại Cồ Việt

Nghệ thuật kiến trúc chạm khắc tại hai ngôi đền cổ

Trải qua sự bào mòn của thời gian hơn một thiên niên kỷ, trên nền cung điện xưa của kinh thành Hoa Lư ngày nay vẫn sừng sững hai công trình kiến trúc tâm linh tiêu biểu là đền vua Đinh và đền vua Lê. Đền Vua Đinh Tiên Hoàng tọa lạc tại thôn Văn Bòng theo thế phong thủy "tiền án, hậu chẩm", phía trước lấy núi Mã Yên có hình dáng chiếc yên ngựa làm tiền án, phía sau tựa vào dãy núi Phi Vân làm hậu chẩm. Ngôi đền được xây dựng theo kiểu "Nội công ngoại quốc" đăng đối uy nghiêm, đi từ hồ bán nguyệt, Ngọ môn quan, Nghi môn ngoại, Nghi môn nội qua sân rồng tiến vào Bái đường, Thiêu hương và Chính cung thờ tượng đồng Đinh Tiên Hoàng Đế cùng các hoàng tử Đinh Liễn, Đinh Toàn, Đinh Hạng Lang.

Cách đền Vua Đinh khoảng 300 mét về phía bắc là đền Vua Lê Đại Hành nằm tựa lưng vào núi Đìa, hướng mặt ra cánh đồng Trường Yên và dòng sông Hoàng Long. Tuy có quy mô gọn gàng hơn nhưng đền Vua Lê lại lưu giữ nguyên vẹn nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc gỗ thế kỷ XVII vô cùng tinh xảo với các bức cốn, bẩy, bức võng chạm lộng đề tài tứ linh, tứ quý mềm mại. Tại Chính cung đền Vua Lê, nhân dân trang trọng phụng thờ tượng Hoàng đế Lê Hoàn ở gian giữa, bên phải là tượng Thái hậu Dương Vân Nga và bên trái là tượng vua Lê Long Đĩnh, thể hiện cái nhìn nhân văn, bao dung và trân trọng công lao giữ nước của các bậc tiền nhân.

Cổng Nghi môn cổ kính và không gian kiến trúc truyền thống tại Cố đô Hoa Lư
Cổng Nghi môn cổ kính và không gian kiến trúc truyền thống tại Cố đô Hoa Lư

Sự kiện lịch sử và bảo vật quốc gia tại Cố đô Hoa Lư

Trong suốt 42 năm đóng vai trò trung tâm chính trị, quân sự và văn hóa của quốc gia Đại Cồ Việt (968–1010), Cố đô Hoa Lư đã chứng kiến sự tiếp nối của ba triều đại Đinh, Tiền Lê và đầu triều Lý cùng những sự kiện trọng đại định hình vận mệnh dân tộc. Cùng với ký ức lịch sử hào hùng, lòng đất cố đô còn bảo lưu nhiều bảo vật quốc gia và cổ vật quý giá.

Ba triều đại kế tiếp cùng bước ngoặt dời đô

Cuối năm 979, khi triều đình nhà Đinh gặp biến cố nội bộ và quân Tống phương Bắc ráo riết chuẩn bị lực lượng tiến công bờ cõi Đại Cồ Việt, vận mệnh dân tộc đứng trước thử thách sinh tử. Trước tình thế cấp bách ấy, Thái hậu Dương Vân Nga đã đặt lợi ích tối thượng của quốc gia xã tắc lên trên lợi ích dòng tộc, đồng lòng cùng ba quân tướng sĩ trao áo long bào suy tôn Thập đạo tướng quân Lê Hoàn lên ngôi Hoàng đế, tức vua Lê Đại Hành, mở đầu vương triều Tiền Lê. Ngay mùa xuân năm Tân Tỵ 981, từ đại bản doanh Hoa Lư, vua Lê Đại Hành đã trực tiếp chỉ huy quân dân Đại Cồ Việt đánh tan quân xâm lược Tống trên sông Bạch Đằng và biên ải phía bắc, sau đó chủ động bang giao hòa hiếu để củng cố nền hòa bình, phát triển nông nghiệp và đào kênh mở đường.

Năm Kỷ Dậu 1009, khi triều Tiền Lê suy yếu, Điện tiền Chỉ huy sứ Lý Công Uẩn được triều thần suy tôn lên ngôi Hoàng đế tại điện chính Hoa Lư, tức vua Lý Thái Tổ, khai sáng vương triều Lý. Nhận thấy thế nước đã hùng mạnh, tiềm lực kinh tế và dân cư phát triển vượt khỏi không gian thung lũng núi đá chật hẹp, mùa xuân năm Canh Tuất 1010, nhà vua đã ban bố Chiếu dời đô quyết định chuyển kinh sư từ Hoa Lư ra thành Đại La để kiến lập Hoàng thành Thăng Long. Dù không còn là kinh đô chính trị, Hoa Lư vẫn mãi được các triều đại Lý, Trần, Lê, Nguyễn tôn vinh là đất phát tích của nền chính thống Đại Việt.

Hệ thống di vật khảo cổ và sập đá chạm rồng

Hiện vật nghệ thuật kiệt xuất nhất còn lưu giữ trên mặt đất tại khu di tích chính là cặp Long sàng (sập đá) đặt trước Bái đường và Chính cung đền Vua Đinh, đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật Quốc gia — giường đá đền vua Đinh Tiên Hoàng. Long sàng được chế tác từ một khối đá xanh nguyên khối nặng gần hai tấn bởi bàn tay tài hoa của các nghệ nhân đá thế kỷ XVII thuộc truyền thống làng đá mỹ nghệ Ninh Vân. Trên mặt sập đá là hình tượng rồng chầu mặt nguyệt mang nét khỏe khoắn, phóng khoáng với thân uốn lượn mềm mại, bờm lửa bay ngược và xung quanh trang trí cá chép hóa rồng, tôm, cua, chim muông sống động.

Bên dưới lớp đất phù sa tại khu vực đền Vua Lê và cánh đồng Trường Yên, các cuộc khai quật khảo cổ học còn phát hiện hàng vạn hiện vật kiến trúc thế kỷ X. Tiêu biểu nhất là những viên gạch Đại Việt quốc quân thành chuyên (Gạch xây thành quân sự nước Đại Việt) có khắc chữ Hán sắc nét, các viên gạch lát nền in hình hoa sen, chim phượng, ngói ống diềm trang trí đôi chim uyên ương cùng hệ thống cọc gỗ lim gia cố móng cung điện và tường thành cổ.

Giá trị di sản đặc biệt và công tác bảo tồn Cố đô Hoa Lư

Là một trong ba vùng lõi cấu thành nên Quần thể danh thắng Tràng An được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa và Thiên nhiên Thế giới, Cố đô Hoa Lư hội tụ giá trị lịch sử, khảo cổ và tâm linh vô giá của quốc gia. Công tác nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản tại đây luôn được thực hiện bài bản gắn liền với đời sống văn hóa cộng đồng.

Khảo cổ học lòng đất hé lộ quy mô cung điện

Trong nhiều thập kỷ qua, Viện Khảo cổ học Việt Nam phối hợp cùng ngành văn hóa tỉnh Ninh Bình đã triển khai nhiều đợt thám sát và khai quật quy mô lớn tại khu vực nội thành Hoa Lư. Ở độ sâu từ 1 đến 3 mét dưới lòng đất, các nhà khoa học đã làm lộ diện nền móng kiến trúc cung điện thời Đinh - Tiền Lê với sân gạch vồ lát phẳng rộng hàng trăm mét vuông, hệ thống rãnh thoát nước bằng gạch, chân tảng cột đá cùng hàng nghìn mảnh gốm sứ men ngọc, men trắng thế kỷ X.

Những phát hiện khảo cổ học này đã bác bỏ hoàn toàn quan niệm cũ cho rằng kinh thành Hoa Lư xưa chỉ xây dựng tạm bợ, đồng thời chứng minh trình độ quy hoạch đô thị, kỹ thuật xử lý nền đất yếu và nghệ thuật sản xuất vật liệu xây dựng đạt tới đỉnh cao của cư dân Đại Cồ Việt. Nhiều hố khai quật hiện nay được bảo tồn tại chỗ (in-situ) ngay trong khuôn viên đền Vua Lê để phục vụ công tác nghiên cứu khoa học và giáo dục lịch sử trực quan.

Không gian lễ hội truyền thống và ký ức văn hiến

Mỗi độ xuân về, từ ngày mùng 8 đến ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch hằng năm, nhân dân khắp mọi miền Tổ quốc lại hội tụ về quảng trường và khu đền cổ Trường Yên để tham dự lễ hội Hoa Lư — Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Lễ hội bảo lưu trọn vẹn các nghi thức cung đình cổ truyền trang nghiêm như lễ mở cửa đền, lễ rước nước từ dòng sông Hoàng Long, lễ mộc dục, lễ tiến phẩm, lễ rước kiệu và đại tế Cửu khúc tưởng niệm công đức Đinh Tiên Hoàng Đế và Lê Đại Hành Hoàng Đế.

Đặc biệt, hội diễn "Cờ lau tập trận" do thanh thiếu niên địa phương tái hiện trên bãi đất rộng dưới chân núi Mã Yên đã làm sống dậy ký ức tuổi thơ hào hùng của Đinh Bộ Lĩnh trên đất Trường Yên. Không gian văn hóa lễ hội vừa giáo dục truyền thống uống nước nhớ nguồn, vừa lan tỏa thông điệp về tinh thần đoàn kết dân tộc và khát vọng thái bình thịnh trị.

Trải qua hơn một thiên niên kỷ biến thiên của lịch sử, Cố đô Hoa Lư vẫn sừng sững giữa vòng tay đá núi như một bản hùng ca bằng đá khắc ghi buổi bình minh độc lập của quốc gia Đại Cồ Việt. Đồng hành cùng sứ mệnh bảo tồn và số hóa di sản văn hiến dân tộc, chuyên trang Ninh Bình NSSC tiếp tục cung cấp hệ thống tư liệu bách khoa toàn diện về lịch sử, kiến trúc và văn hóa vùng đất Cố đô.

Chia sẻ:
NC

NSSC Ninh Bình

ninhbinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Ninh Bình.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Ninh Bình.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất