Làng đá mỹ nghệ Ninh Vân - Tuyệt kỹ bốn thế kỷ chạm khắc đá xanh đất cố đô
NSSC Ninh BìnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Tọa lạc tại cửa ngõ phía Nam vùng đệm của Quần thể danh thắng Tràng An, làng đá mỹ nghệ Ninh Vân thuộc xã Ninh Vân Hoa Lư được mệnh danh là cái nôi điêu khắc đá truyền thống bề thế bậc nhất miền Bắc. Từ nguồn nguyên liệu đá vôi trầm tích bản địa, lớp lớp nghệ nhân nơi đây đã dùng đôi bàn tay khéo léo cùng tư duy thẩm mỹ sắc sảo để đánh thức vẻ đẹp vĩnh cửu trong từng thớ đá, góp phần định hình diện mạo kiến trúc tâm linh Việt Nam suốt nhiều thế kỷ.
Lịch sử hơn 400 năm hình thành làng đá mỹ nghệ Ninh Vân
Trong tiến trình lịch sử thủ công mỹ nghệ vùng đất Cố đô Hoa Lư, nghề chế tác đá vốn đã xuất hiện từ thế kỷ X khi triều đình nhà nước Đại Cồ Việt xây dựng cung điện, thành lũy và đền đài. Tuy nhiên, sự định hình của làng đá mỹ nghệ Ninh Vân như một trung tâm điêu khắc chuyên nghiệp với quy chuẩn kỹ thuật hoàn chỉnh lại gắn liền với công lao khai sáng của vị tổ sư ngành đá vào thời Hậu Lê.
Công lao khai sáng của tổ nghề Hoàng Sùng Mở
Theo thần phả lưu giữ tại địa phương, người có công đầu truyền dạy nghề chạm khắc đá cho dân làng là tổ nghề Hoàng Sùng Mở (vốn quê gốc tại làng Nhồi, xứ Thanh Hóa). Vào khoảng thế kỷ XVII dưới triều Lê Trung Hưng, tổ nghề Hoàng Sùng Mở đã di cư ra vùng đất Hệ Dưỡng (nay thuộc xã Ninh Vân) để lập nghiệp. Nhận thấy các dãy núi Hệ, núi Vọ, núi Chẽ chứa nguồn đá xanh có độ cứng dẻo và thớ mịn tuyệt hảo, cụ đã dừng chân lập gia thất và truyền dạy toàn bộ bí quyết đục đẽo, chạm khắc đá cho cư dân các thôn Hệ Dưỡng, Xuân Vũ, Dưỡng Thượng, Dưỡng Hạ.
Từ những vật dụng dân sinh ban đầu như cối đá, máng nước, con lăn trục lúa, người thợ Ninh Vân dưới sự chỉ dẫn của cụ đã từng bước nâng tầm tay nghề lên nghệ thuật điêu khắc tượng pháp, bia ký và cấu kiện đình chùa. Sau khi vị tổ sư qua đời, để tưởng nhớ công đức của người khai sinh sinh kế cho quê hương, dân làng đã tôn suy cụ làm Bản cảnh Thành hoàng và lập ban thờ phụng trang trọng tại đình làng Hệ Dưỡng Thượng.
Dấu ấn thợ đá Ninh Vân trên các công trình cổ
Ngay từ thế kỷ XVII và XVIII, danh tiếng của những hiệp thợ làng đá mỹ nghệ Ninh Vân đã vượt ra khỏi ranh giới phủ Trường Yên để góp mặt trong nhiều công trình trọng điểm của đất nước. Tại quê hương Hoa Lư, các nghệ nhân tiền bối đã chế tác nhiều cổ vật vô giá tại đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng, tiêu biểu là bảo vật quốc gia giường đá đền vua Đinh Tiên Hoàng cùng đôi nghê đá chầu trên bệ rồng mang phong cách điêu khắc thời Lê Trung Hưng đầy uy nghi, sống động.
Bước sang thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, nhiều tốp thợ giỏi của làng đã được triệu tập về kinh đô tham gia chạm khắc bia đá tại Hoàng thành Thăng Long hoặc vào miền Trung xây dựng lăng tẩm triều Nguyễn từ thời vua Gia Long. Đặc biệt, vào cuối thế kỷ XIX, hàng trăm nghệ nhân ưu tú của Ninh Vân đã đóng góp trí tuệ suốt gần ba thập kỷ để dựng nên quần thể nhà thờ đá Phát Diệm với phương đình, thánh đường và những bức phù điêu đá chạm lộng kết hợp hài hòa mỹ thuật Đông Tây.
| Tiêu chí di sản | Thông tin lịch sử và văn hóa chuẩn xác | Ý nghĩa đối với bản sắc làng nghề |
|---|---|---|
| Tên gọi chính thức | Làng đá mỹ nghệ Ninh Vân (Nghề chạm khắc đá Ninh Vân) | Một trong những trung tâm điêu khắc đá lớn và lâu đời nhất Việt Nam |
| Vị trí địa lý | Xã Ninh Vân, khu vực Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình | Nằm liền kề vùng di sản thế giới Tràng An với trữ lượng đá vôi dồi dào |
| Niên đại khởi nguồn | Thế kỷ XVII thời Lê Trung Hưng (hơn 400 năm lịch sử) | Kế thừa truyền thống chế tác đá vùng cố đô Hoa Lư từ thế kỷ X |
| Nhân vật khai sáng | Tổ nghề Hoàng Sùng Mở (quê gốc làng Nhồi, xứ Thanh) | Truyền dạy kỹ thuật khai thác và chạm khắc đá mỹ nghệ cho dân làng |
| Di tích tâm linh | Đình làng Hệ Dưỡng Thượng và đền thờ Tổ nghề đá | Không gian sinh hoạt tín ngưỡng và tổ chức lễ giỗ Tổ ngày 16 tháng 8 âm lịch |
| Danh hiệu vinh danh | Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (ghi danh năm 2019) | Tôn vinh tri thức dân gian và kỹ nghệ điêu khắc đá thủ công độc đáo |
Không gian làng nghề và chất liệu tại làng đá mỹ nghệ Ninh Vân
Bước chân vào địa phận xã Ninh Vân Hoa Lư, ấn tượng đầu tiên chạm đến giác quan là âm thanh rộn rã của tiếng búa, tiếng đục vang vọng khắp các ngả đường thôn. Không gian làng đá mỹ nghệ Ninh Vân giống như một bảo tàng điêu khắc ngoài trời khổng lồ, nơi hàng vạn tác phẩm từ cổng tam quan, cột đồng trụ, tượng Phật cho tới những bức bình phong đá nối tiếp nhau trải dài dọc chân núi.

Cấu trúc các thôn nghề đá và đình làng Hệ Dưỡng Thượng
Trong tổng số các thôn thuộc xã Ninh Vân Hoa Lư, nghề chế tác đá phát triển tập trung nhất tại cụm thôn Xuân Vũ, Dưỡng Thượng, Dưỡng Hạ, Hệ, Chấn Lữ và Tân Dưỡng với sự chuyên môn hóa sâu sắc. Nếu các xưởng tại Xuân Vũ và Dưỡng Thượng nổi tiếng với những công trình kiến trúc đá quy mô lớn như nhà thờ họ, cổng tam quan và lăng mộ đá truyền thống, thì nhiều gia đình nghệ nhân tại Dưỡng Hạ và thôn Hệ lại chuyên sâu vào dòng tượng nghệ thuật, linh vật và phù điêu tinh xảo.
Giữa nhịp sống lao động hối hả ấy, đình làng Hệ Dưỡng Thượng vẫn giữ vai trò là trái tim văn hóa tâm linh gắn kết toàn thể cộng đồng thợ đá. Hằng năm, vào ngày 16 tháng 8 âm lịch (ngày giỗ tổ nghề Hoàng Sùng Mở) và dịp đầu xuân gắn với mùa lễ hội Hoa Lư, các phường thợ trong xã lại tề tựu về đình làng để cử hành nghi thức tế Tổ trang nghiêm, bày tỏ lòng tri ân vị tiền hiền mở nghề và nhắc nhở lớp trẻ giữ vững đạo nghề.
Đặc tính đá xanh nguyên khối cùng bộ đồ nghề thủ công
Yếu tố cốt lõi tạo nên độ bền vượt thời gian và sắc thái cổ kính đặc trưng cho tác phẩm của làng đá mỹ nghệ Ninh Vân chính là nguồn nguyên liệu đá xanh nguyên khối có tuổi kiến tạo địa chất hàng trăm triệu năm. Đá xanh có cấu trúc hạt mịn, độ cứng cao, không bị giòn vỡ khi chạm khắc chi tiết nhỏ và chống chịu tốt sự phong hóa của khí hậu nhiệt đới ẩm; càng trải qua nắng mưa sương gió, bề mặt đá càng lên nước bóng đẹp và uy nghiêm.
- Búa và đục sắt truyền thống: Bao gồm đục nhọn (đục sòng), đục bạt, đục răng cưa và đục móng được rèn từ thép nhíp tôi già để ăn sâu vào thớ đá mà không bị quăn mũi.
- Thước tầm và mực tàu: Công cụ đo đạc tỷ lệ chuẩn xác theo thước Lỗ Ban truyền thống và vẽ phác thảo đường nét hoa văn trực tiếp lên bề mặt phôi đá phẳng.
- Đá mài và bột đánh bóng tự nhiên: Hệ thống đá mài nước từ độ nhám thô đến siêu mịn giúp xóa sạch vết đục, làm nổi bật vân đá trầm tích tự nhiên.
- Chất liệu đá đa dạng: Ngoài đá xanh nguyên khối chủ đạo, các nghệ nhân còn làm chủ kỹ thuật điêu khắc trên đá xanh rêu, đá trắng và đá vàng cho dòng tượng nghệ thuật.
Kỹ thuật điêu khắc tinh xảo của làng đá mỹ nghệ Ninh Vân
Sự khác biệt làm nên đẳng cấp của làng đá mỹ nghệ Ninh Vân nằm ở trình độ kỹ thuật điêu khắc đa tầng, có khả năng biến tảng đá vô tri thành những đường vân mây mềm mại như lụa hay dáng rồng uốn lượn đầy sinh khí. Mỗi tác phẩm hoàn chỉnh phải trải qua quy trình chế tác công phu, đòi hỏi người nghệ nhân vừa có sức vóc dẻo dai, vừa có nhãn quan hình học không gian chuẩn xác.

Quy trình phác thảo tạo phôi và bóc thô khối đá
Quy trình sáng tạo tại Ninh Vân luôn bắt đầu từ khâu thẩm định phôi đá. Người thợ cả quan sát bề mặt và gõ búa nghe âm thanh vang vọng để kiểm tra độ già của đá, đảm bảo khối đá xanh nguyên khối đặc chắc, không có vết rạn ngầm hay mạch vôi trắng. Sau khi xẻ đá thành quy cách hình hộp tương ứng với kích thước công trình, nghệ nhân tiến hành vẽ phác thảo bố cục tổng thể và các trục đối xứng bằng mực không phai lên bốn mặt đá.
Tiếp theo là công đoạn phá phôi hay bóc thô, vạc phác. Người thợ dùng búa lớn và đục nhọn loại bỏ dần những phần đá thừa xung quanh theo nguyên tắc từ ngoài vào trong, từ trên xuống dưới. Khâu bóc thô đòi hỏi sự tính toán chiều sâu cẩn trọng để định hình rõ các mảng khối chính phụ, độ vươn của sừng rồng hay độ cong của mái đao mà không lẹm vào phần thịt đá bên trong.
Tuyệt kỹ chạm lộng chạm kênh bong và đánh bóng bề mặt
Sau khi hình khối cơ bản đã hiện rõ, tác phẩm bước vào giai đoạn chạm tinh và tỉa chi tiết. Tại làng đá mỹ nghệ Ninh Vân, người thợ nắm vững năm phép chạm cổ truyền gồm chạm nông, chạm sâu, chạm nổi, chạm chìm và đỉnh cao nhất là nghệ thuật chạm lộng chạm kênh bong.
Khi thực hiện kỹ thuật chạm lộng chạm kênh bong, nghệ nhân dùng những chiếc đục mũi nhỏ khoét rỗng phần nền đá phía dưới và xuyên thủng qua các lớp hoa văn, khiến các chi tiết như thân rồng cuốn quanh cột đồng trụ, cánh phượng múa, cành mai hóa long hay những tầng mây đao lửa tách rời khỏi mặt nền và xếp chồng lên nhau thành nhiều lớp không gian ba chiều sống động. Kết thúc khâu chạm khắc là công đoạn làm nguội, mài nhẵn và hoàn thiện bề mặt nhằm tạo sự tương phản sáng tối mạnh mẽ, làm nổi bật chiều sâu của các mảng hoa văn chạm nổi.
Giá trị di sản quốc gia của làng đá mỹ nghệ Ninh Vân
Trải qua hơn bốn thế kỷ bền bỉ sáng tạo, năm 2019, nghề chạm khắc đá Ninh Vân đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định sức sống mãnh liệt của làng đá mỹ nghệ Ninh Vân trong dòng chảy văn hóa dân tộc.
Hệ thống tác phẩm điêu khắc đá tâm linh và kiến trúc
Hệ sinh thái sản phẩm của làng nghề Ninh Vân hiện nay bao quát trọn vẹn các lĩnh vực kiến trúc cổ truyền, điêu khắc đá tâm linh và mỹ thuật công cộng. Ở mảng kiến trúc tôn giáo, bàn tay vàng của Nghệ nhân Nhân dân nghệ nhân Đỗ Khắc Đức cùng hàng trăm nghệ nhân xã Ninh Vân đã trực tiếp chế tác hàng loạt hạng mục đá đồ sộ tại quần thể chùa Bái Đính, từ hành lang 500 vị La Hán bằng đá nguyên khối đến các hàng lan can rồng, sập đá và tháp đá uy nghiêm.
Bên cạnh đó, dòng sản phẩm làm nên thương hiệu sâu rộng của Ninh Vân trong đời sống văn hóa dòng tộc Việt Nam là hệ thống lăng mộ đá truyền thống, khu lăng thờ chung, cuốn thư đá trấn trạch, cột tứ trụ, cổng tam quan đá, lư hương và hạc đá chầu. Mỗi công trình điêu khắc đá tâm linh đều tuân thủ nghiêm ngặt quy luật đăng đối của kiến trúc cổ phương Đông, vừa mang vẻ đẹp trang nghiêm bề thế, vừa trường tồn hàng trăm năm cùng năm tháng.
Gìn giữ đạo nghề truyền thống trong dòng chảy đương đại
Các thế hệ nghệ nhân tại làng đá mỹ nghệ Ninh Vân luôn ý thức sâu sắc rằng máy móc hiện đại chỉ hỗ trợ giảm tải sức nặng cơ bắp, còn linh hồn của tác phẩm đá vẫn phải được thổi vào từ đôi mắt thẩm mỹ và nhát đục thủ công của con người. Công tác truyền nghề cha truyền con nối luôn được chú trọng, giúp hàng nghìn thanh niên địa phương làm chủ kỹ thuật chạm lộng chạm kênh bong phức tạp. Độc giả quan tâm đến hệ thống di sản văn hóa vùng đất cố đô có thể tra cứu thêm các chuyên khảo chi tiết tại cổng thông tin Ninh Bình NSSC.
Hơn bốn trăm năm kể từ ngày tổ nghề Hoàng Sùng Mở đặt nhát đục đầu tiên lên phiến đá núi Hệ, âm thanh kim khí chạm vào đá xanh tại làng đá mỹ nghệ Ninh Vân vẫn vang vọng như bản hùng ca lao động bất tận, góp phần lưu giữ hồn cốt kiến trúc dân tộc trên khắp mọi miền Tổ quốc.
NSSC Ninh Bình
ninhbinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Ninh Bình.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Ninh Bình.
Bài liên quan
Làng dệt lụa Nha Xá - Vẻ đẹp tơ tằm bảy thế kỷ bên tả ngạn sông Hồng
Làng dệt lụa Nha Xá bên tả ngạn sông Hồng lưu giữ hơn 700 năm dệt tơ tằm hoa văn cổ truyền gắn với công đức Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư thời nhà Trần.
Làng trống Đọi Tam - Hồn cốt nghề làm trống sấm ngàn năm dưới chân núi Đọi
Làng trống Đọi Tam dưới chân núi Đọi lưu giữ hơn một thiên niên kỷ chế tác trống sấm từ gỗ mít và da trâu, khởi nguồn từ đại lễ cày Tịch điền năm 987.
Làng đúc đồng Tống Xá - Chín thế kỷ đỏ lửa luyện đồng bên dòng sông Sắt
Làng đúc đồng Tống Xá tại Ý Yên lưu giữ lịch sử 900 năm luyện đồng truyền thống gắn với Thiền sư Nguyễn Minh Không và kỹ thuật đúc khuôn đất nung.



