Bỏ qua đến nội dung

Quần thể danh thắng Tràng An - Kỳ quan di sản hỗn hợp thế giới giữa miền sơn thủy cố đô

Quần thể danh thắng Tràng An là vùng lõi di sản nổi bật nằm ở phía nam đồng bằng châu thổ sông Hồng thuộc tỉnh Ninh Bình, nơi hội tụ vẻ đẹp kỳ vĩ của địa hình karst ngập nước cùng hệ thống hang động xuyên thủy và rừng nguyên sinh đặc hữu.

NSSC Ninh BìnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Toàn cảnh núi đá vôi ngập nước và dòng sông xanh ngọc tại Quần thể danh thắng Tràng An

Quần thể danh thắng Tràng An là vùng lõi di sản nổi bật nằm ở phía nam đồng bằng châu thổ sông Hồng thuộc tỉnh Ninh Bình, nơi hội tụ vẻ đẹp kỳ vĩ của địa hình karst ngập nước cùng hệ thống hang động xuyên thủy và rừng nguyên sinh đặc hữu. Trải qua hơn 250 triệu năm kiến tạo địa chất và ba vạn năm cư trú của người cổ, nơi đây được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới đầu tiên tại Đông Nam Á.

Kiến tạo địa chất tại Quần thể danh thắng Tràng An

Lịch sử tự nhiên của Quần thể danh thắng Tràng An là biên niên sử sống động về quá trình vận động vỏ Trái Đất từ kỷ Trias muộn đến kỷ Đệ Tứ. Sự giao thoa giữa các đứt gãy kiến tạo, thủy văn nhiệt đới ẩm và các chu kỳ dao động mực nước biển đã chạm khắc nên một bảo tàng địa mạo ngoài trời hiếm có.

Quá trình biển tiến và tháp đá vôi cổ đại

Khối núi đá vôi tại vùng lõi di sản hình thành cách ngày nay khoảng 245 đến 250 triệu năm trong môi trường biển nông cổ đại, nơi trầm tích cacbonat dày hàng nghìn mét tích tụ liên tục. Khi vận động tạo sơn nâng toàn bộ khu vực lên khỏi mặt biển, khối đá vôi bắt đầu chịu tác động phong hóa hóa học và cơ học mãnh liệt dưới khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm. Nước mưa giàu khí cacbonic thẩm thấu qua các khe nứt kiến tạo đã hòa tan đá vôi, tạo nên chuỗi tiến hóa địa hình karst hoàn chỉnh từ giai đoạn trẻ sang giai đoạn trưởng thành.

Điểm độc đáo bậc nhất của địa hình karst ngập nước nơi đây nằm ở sự chuyển tiếp liên tục giữa dạng địa hình karst nón (fengcong) và karst tháp (fenglin). Những dãy núi đá vôi có vách dựng đứng cao từ 150 đến hơn 200 mét vươn lên kiêu hãnh giữa các trũng sâu khép kín và thung lũng bằng phẳng. Nếu như vịnh Hạ Long đại diện cho địa hình karst ngập chìm trong nước biển thì vùng núi đá Ninh Bình lại phô diễn bức tranh karst ngập nước ngọt nội đồng, với các hàm ếch xâm thực cổ ở độ cao từ 2 đến 6 mét.

Các ngấn nước biển cổ in hằn trên vách đá là bằng chứng khoa học xác thực về nhiều đợt biển tiến và biển thoái trong thế Pleistocen muộn và thế Holocen, tiêu biểu là đợt biển tiến Flandrian cách ngày nay 6.000 đến 4.000 năm. Khi nước biển dâng cao, khối núi đá vôi biến thành quần đảo giữa vịnh biển nông cổ đại; khi biển rút đi và phù sa bồi đắp bao quanh, cảnh quan chuyển mình thành hệ thống đầm lầy, hồ nước ngọt và sông ngòi uốn lượn.

Mạng lưới thủy văn sông Sào Khê và thung nước

Trục huyết mạch nuôi dưỡng sức sống và định hình cảnh quan vùng lõi chính là dòng sông Sào Khê cùng mạng lưới suối ngầm, hồ đầm liên thông chằng chịt. Dòng sông cổ bắt nguồn từ vùng chiêm trũng phía tây bắc, chảy uốn lượn qua những hẻm núi đá vôi hẹp trước khi đổ ra hệ thống sông Hoàng Long và sông Đáy. Chế độ thủy văn êm đềm cùng lượng nước mưa dồi dào giữ lại trong các bồn trũng đá vôi đã tạo nên hàng chục hồ nước trong vắt được người dân bản địa gọi là các "thung".

Trong cấu trúc địa mạo đặc thù, các thung như thung Đền Trần, thung Nắng, thung Nham, thung Khống hay thung Cao vốn là những hố sụt karst (doline và polje) ngập nước quanh năm. Các thung này nối kết với nhau qua mê cung hang động ngầm xuyên qua lòng các dãy núi đá vôi. Dòng nước luân chuyển tự nhiên từ thung này sang thung khác giúp làm giàu oxy và lọc sạch trầm tích lơ lửng nhờ thảm thực vật thủy sinh dày đặc dưới đáy, khiến mặt nước luôn phản chiếu sắc xanh ngọc bích.

Hệ thống hang động và sinh thái Quần thể danh thắng Tràng An

Bên dưới những đỉnh núi đá vôi phủ kín rừng già của Quần thể danh thắng Tràng An là thế giới ngầm kỳ bí gồm gần 50 hang động xuyên thủy và hàng trăm hang khô phân bố ở nhiều tầng cao khác nhau. Song hành cùng cấu trúc địa chất đặc sắc, nơi đây còn bảo tồn nguyên vẹn hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi và hệ sinh thái thủy sinh ngập nước có tính đa dạng sinh học cao.

Cấu trúc thạch nhũ trong hệ thống hang xuyên thủy

Hệ thống hang động xuyên thủy tại vùng di sản hình thành do dòng chảy ngầm hòa tan đá vôi dọc theo các mặt phẳng phân lớp và khe nứt kiến tạo suốt hàng triệu năm. Những hang động tiêu biểu như Hang Địa Linh, Hang Tối, Hang Sáng, Hang Nấu Rượu, Hang Ba Giọt, Hang Sinh Dược, Hang Sơn Dương hay Hang Quy Hậu nối liền các thung nước thành những vòng tuần hoàn tự nhiên. Mỗi hang động sở hữu chiều dài từ vài chục mét đến hàng trăm mét, trần hang lúc vòm cao thoáng đãng, lúc hạ thấp sát mặt nước tạo nên sự biến ảo liên tục.

Bên trong lòng hang, quá trình nhỏ giọt và kết tủa canxi cacbonat qua hàng vạn năm đã kiến tạo nên muôn vàn dải nhũ đá, măng đá, cột đá và rèm đá lấp lánh. Nếu Hang Địa Linh gây ấn tượng bởi những dải thạch nhũ rủ xuống tựa kho báu hóa thạch giữa lòng núi, thì Hang Ba Giọt lại gắn liền với những giọt nước tinh khiết nhỏ xuống đều đặn từ trần đá vôi. Tại khu vực hang Trống và động Tiên Cá, các vòm hang rộng lớn cùng hệ thống nhũ đá uốn lượn mềm mại minh chứng rõ nét cho sự thay đổi mực nước ngầm qua nhiều thời kỳ địa chất.

Bảng tổng hợp dưới đây khái quát các thông số địa chất, khảo cổ và sinh thái cốt lõi của vùng di sản:

Hạng mục chuyên khảoThông số và cấu trúc tiêu biểuGiá trị khoa học và di sản nổi bật
Diện tích vùng lõi và vùng đệmVùng lõi rộng 6.226 ha, vùng đệm rộng 6.026 haQuy hoạch bảo tồn nguyên vẹn cấu trúc núi đá vôi và thủy hệ
Địa mạo karst ngập nướcHơn 48 hang xuyên thủy, hàng trăm thung nước và tháp đáMinh chứng tiêu biểu cho tiến hóa karst nhiệt đới ẩm toàn cầu
Hệ thống di chỉ khảo cổHơn 30 hang động tiền sử như Hang Trống, Hang Bói, Mái Đá VàngChuỗi cư trú liên tục của con người suốt hơn 30.000 năm
Hệ sinh thái rừng và thủy sinhKhoảng 600 loài thực vật, hơn 200 loài động vật có xương sốngBảo tồn nhiều loài quý hiếm như voọc mông trắng, thông đá
Các hợp phần di sản cấu thànhKhu vực Tràng An, Cố đô Hoa Lư và Tam Cốc Bích ĐộngGhi danh Di sản Thế giới hỗn hợp năm 2014 theo tiêu chí (v), (vii), (viii)

Thảm thực vật đặc hữu trên núi đá và thủy sinh

Nhờ địa hình thung lũng khép kín và ít chịu sự xâm lấn của đô thị hóa, hệ sinh thái rừng nguyên sinh trên núi đá vôi tại đây duy trì được cấu trúc đa tầng tán vô cùng phong phú. Các nhà thực vật học đã ghi nhận khoảng 600 loài thực vật bậc cao thuộc hơn 120 họ, bao gồm nhiều loài cây gỗ quý, cây dược liệu bản địa và thực vật đặc hữu thích nghi với điều kiện khô hạn trên vách đá vôi. Những loài như tuế đá vôi, thông đá, chò chỉ, nghiến, sưa bắc bộ, lát hoa hay phong lan hài quý hiếm bám chặt rễ vào từng kẽ đá, tạo nên lớp áo choàng xanh thẫm bền bỉ suốt bốn mùa.

Cùng với thảm thực vật trên cạn là hệ động vật rừng núi đá vôi đa dạng với sự hiện diện của nhiều loài trong Sách Đỏ Việt Nam và danh lục bảo tồn quốc tế. Đáng chú ý nhất là quần thể linh trưởng đặc hữu như voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri), khỉ vàng, cùng các loài sơn dương, chim nước và bò sát. Dưới làn nước trong vắt của các thung và hang xuyên thủy, hệ sinh thái thủy sinh phát triển mạnh mẽ với hàng chục loài rong tảo đáy, tôm cua hang động và cá rô tổng trường chuyên sống trong các hốc đá ngầm.

Cảnh quan núi đá vôi ngập nước và dòng sông xanh biếc tại Quần thể danh thắng Tràng An
Cảnh quan núi đá vôi ngập nước và dòng sông xanh biếc tại Quần thể danh thắng Tràng An

Dấu tích khảo cổ và lịch sử Quần thể danh thắng Tràng An

Không chỉ là một kỳ quan địa chất và sinh thái, Quần thể danh thắng Tràng An còn là kho tàng sử liệu khảo cổ học và lịch sử quân sự vô giá của dân tộc Việt Nam. Những tầng văn hóa nằm sâu dưới nền hang đá cùng những đền đài cổ kính ẩn mình giữa núi rừng đã khắc họa hành trình hàng vạn năm con người hòa hợp, thích ứng và dựa vào thiên nhiên để dựng nước.

Di chỉ người tiền sử thích ứng biến đổi biển

Các cuộc khai quật khảo cổ học quy mô lớn tại Hang Bói, Hang Trống, Hang Mới, Mái Đá Vàng và Động Thiên Hà đã làm phát lộ một nền văn hóa khảo cổ Tràng An rực rỡ kéo dài từ khoảng 30.000 năm trước đến thời kỳ lịch sử. Trong các địa tầng dày hàng mét chứa vỏ nhuyễn thể nước ngọt và nước lợ, các nhà khoa học tìm thấy hàng vạn công cụ đá vôi ghè đẽo, chày nghiền, mảnh gốm thô có hoa văn thừng cùng xương cốt động vật và bếp lửa cổ.

Phát hiện mang tầm vóc toàn cầu tại đây là bằng chứng cho thấy cư dân tiền sử săn bắt, hái lượm đã biết tận dụng đá vôi dolomit bản địa để chế tác công cụ lao động và thay đổi chiến lược khai thác thức ăn linh hoạt theo từng nhịp biển tiến, biển thoái. Khi mực nước biển dâng cao ngập các thung lũng, người cổ di chuyển lên các hang cao, khai thác sò điệp, hàu biển và nguồn lợi rừng ngập mặn; khi biển rút đi, họ mở rộng không gian cư trú xuống chân núi, đánh bắt ốc núi, ốc suối và thuần dưỡng cây trồng.

Tường thành thiên nhiên che chở kinh đô cổ xưa

Bước vào kỷ nguyên độc lập tự chủ thế kỷ X, khối núi đá vôi Tràng An trở thành bức tường thành thiên nhiên kiên cố bảo vệ phía nam kinh thành Hoa Lư. Sau chiến công dẹp loạn 12 sứ quân thống nhất đất nước năm 968, vua Đinh Tiên Hoàng đã chọn thế đất hiểm yếu nơi đây để định đô và khai sinh nhà nước Đại Cồ Việt. Các dãy núi đá vôi dựng đứng được nối liền bằng những đoạn tường thành đắp đất trộn gạch vồ, kết hợp cùng hệ thống sông ngòi, hang xuyên thủy và thắng cảnh động Am Tiên để tạo nên thế trận phòng thủ "núi là thành, sông là hào" vững chãi.

Tiếp nối triều Đinh, vua Lê Đại Hành cũng dựa vào địa thế hiểm trở của vùng núi đá vôi này để củng cố tiềm lực quốc gia trước khi vua Lý Thái Tổ ban bố Chiếu dời đô chuyển kinh sư ra Hoàng thành Thăng Long vào mùa xuân năm 1010. Đến thế kỷ XIII, trong cuộc kháng chiến bảo vệ độc lập dân tộc, vua Trần Thái Tông và vương triều Trần đã tận dụng địa hình thung sâu kín đáo ở phía nam vùng núi Tràng An để kiến lập căn cứ chiến lược Hành cung Vũ Lâm, nơi Phật hoàng Trần Nhân Tông từng tu hành trước khi lên núi Yên Tử.

Trải dọc các tuyến thủy đạo giữa lòng di sản ngày nay, hệ thống di tích tín ngưỡng như đền Trình và đền Trần Tràng An, phủ Khống, phủ Đột hay đền Suối Tiên vẫn được gìn giữ trang nghiêm dưới chân vách đá. Đền Trình thờ các vị công thần triều Đinh từng trấn giữ cửa ngõ kinh thành, trong khi đền Trần (đền Nội Lâm) nổi bật với các cột đá chạm rồng tinh xảo thờ thần Quý Minh Đại Vương trấn giữ phía nam Hoa Lư tứ trấn. Mạch tâm linh ấy còn giao hòa mật thiết với không gian Phật giáo tại chùa Bái Đính gắn liền với dấu ấn Quốc sư Thiền sư Nguyễn Minh Không, phản ánh chiều sâu văn hóa nhân văn và tinh thần yêu chuộng hòa bình của người Việt.

Giá trị di sản thế giới của Quần thể danh thắng Tràng An

Ngày 25 tháng 6 năm 2014, tại kỳ họp lần thứ 38 của Ủy ban Di sản Thế giới tổ chức tại Doha (Qatar), Quần thể danh thắng Tràng An đã chính thức được ghi danh vào Danh mục Di sản Thế giới của UNESCO. Đây là di sản hỗn hợp đầu tiên của Việt Nam và Đông Nam Á đáp ứng đồng thời cả tiêu chí văn hóa lẫn tiêu chí thiên nhiên nổi bật toàn cầu.

Ba tiêu chí nổi bật toàn cầu được UNESCO ghi danh

Sự công nhận của cộng đồng quốc tế dành cho vùng di sản dựa trên sự thỏa mãn xuất sắc ba tiêu chí UNESCO gồm tiêu chí văn hóa (v) và hai tiêu chí thiên nhiên (vii), (viii). Ở tiêu chí (v) về văn hóa, hệ thống di chỉ khảo cổ trong các hang động Tràng An là minh chứng kiệt xuất về truyền thống cư trú của con người tiền sử, thể hiện khả năng thích ứng kỳ diệu trước những biến động của khí hậu và mực nước biển dâng suốt hơn ba vạn năm. Ở tiêu chí (vii) về vẻ đẹp tự nhiên, sự hòa quyện giữa các dãy núi tháp đá vôi vách dựng đứng, rừng nhiệt đới nguyên sinh và các thung nước trong xanh tạo nên bức tranh sơn thủy có giá trị thẩm mỹ ngoại hạng.

Đặc biệt, ở tiêu chí (viii) về địa chất và địa mạo, khu vực này minh họa sinh động các giai đoạn tiến hóa cuối cùng của địa hình karst trong môi trường khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa. Sự hiện diện đồng thời của các dạng địa hình karst nón, karst tháp, các hố sụt ngập nước, mạng lưới hang động ngầm xuyên thủy và các ngấn hàm ếch biển cổ khiến nơi đây trở thành chuẩn mực tham chiếu địa chất quốc tế.

Bảo tồn cảnh quan bền vững cùng cộng đồng bản địa

Điểm sáng mẫu mực trong công tác quản lý di sản tại Ninh Bình chính là mô hình bảo tồn sống động, nơi cộng đồng cư dân địa phương trực tiếp tham gia gìn giữ rừng đặc dụng, bảo vệ nguồn nước trên dòng sông Sào Khê và bảo tồn các giá trị văn hóa phi vật thể. Hằng năm, các nghi thức truyền thống như lễ hội rước nước, tế thần Quý Minh Đại Vương trên sông hay không gian lễ hội Hoa Lư đều tái hiện hào khí cố đô và lòng tri ân tiền nhân. Văn hóa bản địa xung quanh vùng đệm di sản còn tỏa sáng qua những làng nghề truyền thống như làng thêu ren Văn Lâm, làng đá mỹ nghệ Ninh Vân cùng tinh hoa ẩm thực như dê núi Ninh Bình và cơm cháy Ninh Bình.

Các quy định nghiêm ngặt về bảo tồn nguyên trạng vùng lõi — không xây dựng bê tông hóa xâm hại cảnh quan karst và duy trì phương thức giao thông đường thủy truyền thống thân thiện với môi trường — đã giúp di sản giữ trọn vẹn vẻ nguyên sơ vốn có. UNESCO từng nhiều lần đánh giá cao mô hình quản lý của Tràng An như một hình mẫu tiêu biểu trên thế giới về sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn di sản thiên nhiên - văn hóa với phát triển bền vững sinh kế cộng đồng.

Trải qua hàng trăm triệu năm kiến tạo địa chất và hàng vạn năm bồi đắp lịch sử văn hiến, Quần thể danh thắng Tràng An mãi là biểu tượng trường tồn của non nước Việt Nam, nơi đá núi, dòng sông và hồn cốt dân tộc hòa quyện làm một. Trên hành trình số hóa và lan tỏa giá trị di sản bản địa, chuyên trang Ninh Bình NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống dữ liệu bách khoa toàn diện về lịch sử, sinh thái và văn hóa vùng đất Cố đô ngàn năm.

Chia sẻ:
NC

NSSC Ninh Bình

ninhbinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Ninh Bình.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Ninh Bình.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất