Bỏ qua đến nội dung

Chùa Bái Đính - Quần thể kiến trúc Phật giáo kỳ vĩ giữa lòng di sản Tràng An

Tọa lạc nơi cửa ngõ phía tây khu di tích cố đô xưa thuộc xã Gia Sinh, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình, chùa Bái Đính là quần thể kiến trúc Phật giáo có lịch sử hơn một thiên niên kỷ tại Việt Nam. Gắn liền với truyền thống hộ quốc an dân từ thời Đinh, Tiền Lê đến thời Lý, danh lam này kết tinh hài hòa giữa chùa cổ trong hang đá và kiến trúc gỗ đá đồ sộ.

NSSC Ninh BìnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Toàn cảnh quần thể kiến trúc chùa Bái Đính uy nghiêm giữa núi non Ninh Bình

Tọa lạc nơi cửa ngõ phía tây khu di tích cố đô xưa thuộc xã Gia Sinh, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình, chùa Bái Đính là quần thể kiến trúc Phật giáo có lịch sử hơn một thiên niên kỷ tại Việt Nam. Gắn liền với truyền thống hộ quốc an dân từ thời Đinh, Tiền Lê đến thời Lý, danh lam này kết tinh hài hòa giữa chùa cổ trong hang đá và kiến trúc gỗ đá đồ sộ.

Khởi nguồn thiên niên kỷ và dấu ấn tiền nhân tại chùa Bái Đính

Lịch sử hình thành của chùa Bái Đính gắn bó mật thiết với vận mệnh dân tộc qua các triều đại phong kiến độc lập đầu tiên đóng đô trên vùng đất địa linh Gia Viễn, Hoa Lư. Tên gọi Bái Đính mang hàm nghĩa hướng về đỉnh núi cao để lễ bái trời đất, chư Phật và các bậc tiền nhân có công dựng nước.

Dấu tích lập đàn tế trời và truyền thuyết núi Đính

Theo sử liệu địa phương và các văn bia truyền lại tại vùng đất Cố đô Hoa Lư, địa danh núi Đính từ thế kỷ X đã được các bậc quân vương lựa chọn làm nơi cử hành đại lễ tâm linh cấp quốc gia. Sau khi thống nhất giang sơn và thiết lập nền tảng chính thống cho nhà nước Đại Cồ Việt vào năm 968, vua Đinh Tiên Hoàng đã cho lập đàn tế trời trên đỉnh núi cao phía tây kinh thành để cáo lễ với thiên địa, cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa. Thế núi tựa chiếc bình phong đá vôi hướng tầm nhìn bao quát vùng châu thổ sông Hoàng Long đã tạo nên vị thế phong thủy tiền án hậu chẩm hiếm có.

Dưới triều Tiền Lê và đầu triều Lý, không gian tâm linh trên sườn núi Đính tiếp tục là nơi hội tụ sinh khí của kinh đô cổ. Ngay cả khi vua Lý Thái Tổ ban chiếu dời đô ra thành Đại La vào năm 1010, vùng núi xã Gia Sinh vẫn giữ nguyên vị trí trọng yếu về mặt tín ngưỡng. Cuối thế kỷ XVIII, trên đường hành quân thần tốc ra Bắc vào mùa xuân năm Kỷ Dậu 1789, hoàng đế Quang Trung Nguyễn Huệ cũng dừng chân tại sơn phận này để làm lễ tế cờ, khích lệ tướng sĩ trước giờ xuất kích lập nên chiến công hiển hách.

Hành trình tu tập và bốc thuốc cứu dân của quốc sư

Bước ngoặt định hình diện mạo Phật giáo tại chùa Bái Đính cổ diễn ra vào năm 1136 dưới triều đại nhà Lý, gắn liền với đạo nghiệp của Quốc sư triều Lý là Thiền sư Nguyễn Minh Không (sinh năm 1065 tại Đàm Xá, Gia Viễn). Trong quá trình vân du tìm kiếm thảo dược quý trên dãy núi đá vôi để bào chế thuốc chữa bệnh cho vua Lý Thần Tông – vị hoàng đế kế nghiệp vua Lý Nhân Tông – ngài đã phát hiện ra hệ thống động đá tự nhiên tuyệt đẹp nằm lưng chừng sườn núi ở độ cao gần hai trăm mét.

Nhận thấy cảnh sắc u tịch, địa thế giao hòa giữa âm và dương, Quốc sư đã cho mở mang hang đá thành Phật đường và lập thảo dược viên ngay tại núi để vừa tu hành thiền định, vừa hái thuốc cứu giúp bách tính. Không gian tu tập trên núi hội tụ cả ba dòng mạch tín ngưỡng lớn của người Việt cổ là Phật giáo, Đạo giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu bản địa. Đến thời Lê Sơ, nhà vua Lê Thánh Tông khi tuần du qua vùng cố đô đã đề tặng bốn chữ Hán khắc trên vách đá ca ngợi Minh Đỉnh Danh Lam, khẳng định vị thế tôn nghiêm của chốn tổ giữa vùng non nước thuộc Quần thể danh thắng Tràng An ngày nay.

Bố cục không gian tâm linh kết nối cổ kim của chùa Bái Đính

Tổng thể kiến trúc của chùa Bái Đính trải rộng trên diện tích hơn một nghìn bảy trăm héc-ta, quy hoạch thành hai khu vực bổ trợ lẫn nhau gồm khu chùa cổ tĩnh mặc trên núi cao và khu chùa mới bề thế trải dọc sườn đồi. Sự kết nối liền mạch giữa hai quần thể phản ánh dòng chảy liên tục của kiến trúc Phật giáo Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử.

Quần thể chùa cổ tĩnh mặc trong lòng núi đá vôi

Nằm ẩn mình dưới những tán rừng nguyên sinh trên sườn núi Đính, khu chùa Bái Đính cổ giữ trọn nét thâm nghiêm, mộc mạc của lối kiến trúc chùa hang vùng núi đá vôi Hoa Lư. Để tiếp cận khu di tích cổ gần chín trăm năm tuổi này, khách hành hương bước qua hơn ba trăm bậc đá xanh dưới bóng cây đại thụ dẫn lên cổng tam quan cổ kính. Toàn bộ khu nội tự nương hoàn toàn vào vách đá tự nhiên, lấy vòm hang làm mái che và nền đá núi làm bệ thờ.

Trọng tâm của khu chùa cổ là cụm hang Sáng động Tối, hai không gian đối xứng nhau qua khoảng sân thiên tỉnh ngập ánh nắng rừng. Hang Sáng là vòm đá xuyên sơn thông thoáng dài khoảng hai mươi lăm mét, cao hơn hai mét và rộng mười mét, bài trí nơi thờ Phật Thích Ca Mâu Ni cùng Bồ Tát Văn Thù, Phổ Hiền và hai pho tượng thần Khuyến Thiện, Trừng Ác nơi cửa động. Ngược lại, động Tối nằm sâu trong lòng núi với hệ thống nhũ đá vôi tự nhiên, được lập ban thờ Mẫu Tiên và các vị thần linh cai quản núi rừng, kèm giếng nước thiên nhiên quanh năm mát lành.

Nằm cách chân núi không xa là giếng Ngọc, di tích gắn với truyền thuyết Quốc sư lấy nước sắc thuốc chữa bệnh. Giếng xưa có hình mặt nguyệt nằm sát chân núi, ngày nay được tôn tạo mở rộng với đường kính gần ba mươi mét, sâu sáu mét trong khuôn viên bán nguyệt rộng sáu nghìn mét vuông. Bên cạnh đó, đền thờ Thánh Nguyễn cùng đền thờ thần Cao Sơn ở phía cuối hang Sáng đã hoàn thiện cấu trúc tiền Phật hậu Thánh, tiền Phật hậu Mẫu đặc trưng của văn hóa tâm linh người Việt.

Trục thần đạo uy nghiêm và kiến trúc khu chùa mới

Khởi công xây dựng từ năm 2003 với tâm huyết phụng dựng di sản của cộng đồng Phật tử cùng sự đóng góp của doanh nhân Nguyễn Xuân Thành và hàng nghìn nghệ nhân cổ truyền, khu chùa mới mở ra không gian kiến trúc Phật giáo quy mô lớn. Bố cục tổng thể tuân thủ nguyên tắc kiến trúc chùa tháp cổ truyền Việt Nam theo trục thần đạo hướng tâm từ chân đồi lên đỉnh núi, bao gồm cổng Tam quan nội, tháp Chuông, điện Quan Âm, Điện Pháp Chủ, Điện Tam Thế và Bảo tháp Bái Đính.

Điểm nhấn trong ngôn ngữ tạo hình của khu chùa mới là việc sử dụng thuần nhất các nguyên vật liệu bản địa truyền thống. Toàn bộ hệ khung cột, vì kèo được chế tác từ gỗ tứ thiết nguyên khối, kết hợp mái ngói mũi hài màu nâu sẫm có đầu đao cong vút hình đầu rồng, mũi thuyền mang đậm âm hưởng mỹ thuật thời Lý – Trần. Gạch lát nền và ngói lợp đều được chế tác thủ công từ làng gốm Bát Tràng theo công thức đất nung cổ truyền, trong khi bậc thềm, lan can, chân tảng được tạc từ đá xanh nguyên khối.

Nằm ở vị trí cao nhất trên trục chính điện là Điện Tam Thế, công trình tọa lạc ở độ cao bảy mươi sáu mét so với mặt nước biển, cao ba mươi tư mét và diện tích sàn ba nghìn mét vuông. Ngay phía dưới là Điện Pháp Chủ rộng hai nghìn năm trăm mét vuông với kết cấu hai tầng tám mái cong uy nghi, cùng điện Quan Thế Âm dựng bằng gỗ thiết đinh bảy gian. Cả quần thể được ôm bọc bởi hai dãy hành lang La Hán dài hơn một nghìn mét chạy dọc hai bên sườn đồi, tạo thế tay ngai vững chãi.

Toàn cảnh kiến trúc chùa Bái Đính nhìn từ trên cao giữa non nước Ninh Bình
Toàn cảnh kiến trúc chùa Bái Đính nhìn từ trên cao giữa non nước Ninh Bình

Hệ thống đại tượng đồng, chuông cổ và báu vật tại chùa Bái Đính

Không chỉ gây ấn tượng bởi quy mô kiến trúc đồ sộ, chùa Bái Đính còn là bảo tàng sống động lưu giữ những tác phẩm điêu khắc đồng, đá và mộc mỹ nghệ đạt đến đỉnh cao của kỹ nghệ thủ công truyền thống Việt Nam. Mỗi pho đại tượng, mỗi quả đại hồng chung nơi đây đều kết tinh bàn tay tài hoa của các làng nghề trăm tuổi.

Nghệ thuật đúc đồng truyền thống qua các pho đại tượng

Trong lòng các tòa bảo điện của khu chùa mới, hệ thống tượng pháp bằng đồng nguyên khối thể hiện trình độ kỹ thuật đúc đồng điêu luyện của các nghệ nhân thuộc làng đúc đồng Tống Xá. Nổi bật tại Điện Pháp Chủ là pho tượng Phật Thích Ca Mâu Ni bằng đồng nguyên khối dát vàng cao mười mét, nặng một trăm tấn đặt trên tòa sen chạm trổ tinh mỹ, phía sau là bức phù điêu lá đề chạm hình rồng mây lửa.

Tiến lên Điện Tam Thế, không gian thờ tự tôn trí ba pho đại tượng Tam Thế Phật biểu trưng cho chư Phật ở ba thời Quá khứ, Hiện tại và Vị lai, mỗi pho cao bảy phẩy hai mét và nặng năm mươi tấn đồng. Tại điện Quan Thế Âm, pho tượng Phật Bà Quan Âm nghìn mắt nghìn tay bằng đồng dát vàng nặng tám mươi tấn, cao gần mười mét gây xúc động bởi hàng nghìn cánh tay mềm mại xếp tỏa tròn như đóa sen. Ngoài ra, trên đỉnh đồi phía đông nam còn có tượng Phật Di Lặc bằng đồng cao mười mét nặng tám mươi tấn hướng nhìn ra vùng đồng bằng trù phú, cùng Đại hồng chung nặng ba mươi sáu tấn treo trong tháp Chuông bát giác ba tầng.

Tuyệt tác điêu khắc đá xanh trên hành lang La Hán

Nếu nghệ thuật đúc đồng tỏa sáng trong các tòa chính điện thì nghệ thuật điêu khắc đá lại đạt tới đỉnh cao tại hai dãy hành lang La Hán gồm hai trăm ba mươi tư gian nối từ cổng Tam quan lên Điện Tam Thế. Dọc theo hành lang gỗ này là năm trăm pho tượng các vị La Hán được nghệ nhân làng đá mỹ nghệ Ninh Vân chế tác thủ công từ đá xanh nguyên khối Ninh Bình, mỗi pho cao từ hai đến hai phẩy năm mét và nặng khoảng hai phẩy năm tấn.

Điểm làm nên giá trị nghệ thuật độc bản của bộ sưu tập này là trong năm trăm pho tượng đá, không có bất kỳ hai pho tượng nào trùng lặp về dáng thế, nét mặt hay cử chỉ. Các nghệ nhân đã thổi hồn vào khối đá để khắc họa trọn vẹn những trạng thái thiền định, thuyết pháp, lắng nghe, trầm tư của các bậc chân tu. Song hành với hành lang đá là công trình Bảo tháp Bái Đính cao mười ba tầng với tổng chiều cao một trăm mét, nơi tôn trí xá lợi Đức Phật Thích Ca Mâu Ni được cung nghinh từ Ấn Độ và Myanmar, tường ngoài gắn hàng nghìn bức tượng Phật nhỏ bằng đá chạm nổi.

Hạng mục kiến trúc tiêu biểuQuy mô và thông số kỹ thuật chínhChất liệu chế tác và giá trị di sản nổi bật
Khu chùa Bái Đính cổĐộ cao 180m trên sườn núi Đính, gồm hang Sáng động Tối, đền Thánh Nguyễn, đền Cao SơnKhởi dựng năm 1136 thời Lý, kiến trúc chùa hang tự nhiên kết hợp thờ Phật, thờ Thánh và thờ Mẫu
Điện Tam ThếCao 34m, dài 59,1m, diện tích sàn 3.000m² ở điểm cao nhất trục chính điệnHai tầng tám mái cong, tôn trí ba pho tượng Tam Thế Phật bằng đồng nguyên khối nặng 50 tấn mỗi pho
Điện Pháp ChủCao 30m, dài 47,6m, rộng 43,3m, diện tích sàn 2.500m² gồm 5 gian đại báiTôn trí tượng Phật Thích Ca Mâu Ni bằng đồng nguyên khối dát vàng cao 10m, nặng 100 tấn
Hành lang La HánTổng chiều dài hơn 1.052m gồm 234 gian gỗ tứ thiết nối dọc hai bên sườn đồiTrưng bày 500 pho tượng La Hán bằng đá xanh nguyên khối cao 2m - 2,5m với biểu cảm độc bản
Bảo tháp Bái ĐínhCao 100m gồm 13 tầng tháp lục giác, đường kính đáy 24mTôn trí xá lợi Đức Phật từ Ấn Độ, tường tháp chạm nổi hàng nghìn pho tượng Phật đá
Tháp Chuông và giếng NgọcTháp Chuông bát giác 3 tầng cao 22m; giếng Ngọc đường kính 30m, khuôn viên 6.000m²Tháp treo Đại hồng chung bằng đồng nặng 36 tấn; giếng cổ hình mặt nguyệt nước trong quanh năm

Giá trị văn hiến và không gian di sản bền vững của chùa Bái Đính

Trải qua hàng thế kỷ thăng trầm của lịch sử dân tộc, chùa Bái Đính đã trở thành biểu tượng văn hóa tinh thần sâu sắc của vùng đất cố đô. Sự hiện diện của quần thể di tích góp phần bảo tồn các giá trị đạo đức truyền thống, đồng thời làm giàu thêm kho tàng di sản văn hóa của Việt Nam.

Mạch nguồn lễ hội truyền thống và sinh hoạt tín ngưỡng

Hằng năm, mỗi độ xuân về, không gian non nước Gia Viễn lại bước vào mùa lễ hội chùa Bái Đính, sự kiện văn hóa tâm linh khai mạc vào ngày mùng sáu tháng Giêng âm lịch và kéo dài suốt ba tháng mùa xuân. Lễ hội là dịp để cư dân bản địa cùng Phật tử thập phương tưởng nhớ công đức Quốc sư Nguyễn Minh Không, lễ tế thần Cao Sơn, chầu Thánh Mẫu Thượng Ngàn và ôn lại truyền thống dựng nước của vua Đinh, vua Lê, vua Lý.

Phần lễ được cử hành trang nghiêm theo nghi thức cổ truyền với lễ thắp hương thờ Phật, nghi thức rước kiệu bài vị Quốc sư, thần Cao Sơn và bà Chúa Thượng Ngàn từ khu chùa Bái Đính cổ xuống khu chùa mới trong tiếng nhạc lưu thủy, tiếng chiêng trống vang vọng. Phần hội mang đậm sắc thái dân gian vùng châu thổ Bắc Bộ với các trò chơi truyền thống, diễn xướng hát chèo, hát xẩm, hát văn và viết thư pháp. Trong thời kỳ kháng chiến bảo vệ Tổ quốc, hệ thống hang động nơi đây từng là cơ sở cách mạng an toàn thuộc chiến khu Quỳnh Lưu, thể hiện sự hòa quyện giữa đạo pháp và dân tộc cùng tinh thần yêu chuộng hòa bình của người Việt.

Bảo tồn di sản tâm linh gắn liền cảnh quan sinh thái

Giá trị đặc sắc của chùa Bái Đính còn nằm ở sự hài hòa giữa kiến trúc nhân tạo và hệ sinh thái tự nhiên thuộc vùng lõi di sản thế giới. Toàn bộ quần thể được bao bọc bởi những dãy núi đá vôi trập trùng mang địa hình karst ngập nước đặc trưng, kết hợp cùng thảm thực vật rừng nhiệt đới và hồ Đàm Thị. Khuôn viên chùa quy tụ vườn cây bồ đề lớn nhất Việt Nam với hàng trăm gốc bồ đề được chiết từ cây bồ đề tại Bồ Đề Đạo Tràng (Ấn Độ) trồng lưu niệm qua các kỳ Đại lễ Phật đản Liên Hợp Quốc Vesak.

Việc quy hoạch kiến trúc nương theo thế núi tự nhiên, giữ gìn rừng nguyên sinh quanh khu hang Sáng động Tối và bảo vệ nguồn nước ngầm tại giếng Ngọc đã giúp quần thể duy trì bầu không khí thanh tịnh. Đồng thời, quá trình bảo tồn các hạng mục tại đây cũng tạo ra không gian thực hành và truyền lửa cho nhiều làng nghề truyền thống như chạm đá Ninh Vân, đúc đồng Tống Xá, mộc La Xuyên và thêu ren Văn Lâm.

Khép lại hành trình tìm hiểu chiều sâu lịch sử hơn một nghìn năm từ đàn tế trời thời Đinh, thảo dược viên thời Lý cho đến những công trình kiến trúc gỗ đá kỳ vĩ hôm nay, chùa Bái Đính xứng đáng là một kiệt tác văn hóa tâm linh tiêu biểu của dân tộc Việt Nam. Để tiếp tục khám phá hệ thống cơ sở dữ liệu bách khoa chuẩn xác về lịch sử, danh nhân và các di sản văn hiến bản địa vùng đất cố đô, độc giả có thể tra cứu trực tiếp trên chuyên trang Ninh Bình NSSC với nguồn tư liệu được cập nhật toàn diện.

Chia sẻ:
NC

NSSC Ninh Bình

ninhbinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Ninh Bình.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Ninh Bình.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất