Bỏ qua đến nội dung

Làng đúc đồng Tống Xá - Chín thế kỷ đỏ lửa luyện đồng bên dòng sông Sắt

Tọa lạc tại vùng đất cổ Ý Yên giàu truyền thống văn hiến, làng đúc đồng Tống Xá đã duy trì ngọn lửa đỏ lò suốt gần chín thế kỷ qua. Khởi nguồn từ tâm huyết truyền nghề của bậc Quốc sư triều Lý, các thế hệ nghệ nhân bản địa đã làm nên những công trình tượng đồng và khí vật tâm linh vang danh khắp cả nước.

NSSC Ninh BìnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Người thợ làng đúc đồng Tống Xá thực hiện công đoạn dỡ khuôn đất nung sau khi rót đồng nóng chảy

Nằm bên dòng sông Sắt hiền hòa thuộc địa phận xã Yên Xá Ý Yên, làng đúc đồng Tống Xá từ lâu đã được biết đến như một trong những cái nôi luyện kim thủ công danh tiếng và lâu đời bậc nhất vùng châu thổ Nam đồng bằng sông Hồng. Trải qua gần một thiên niên kỷ giữ lửa, các thế hệ nghệ nhân nơi đây đã kết hợp tri thức đúc khuôn đất cổ truyền với kỹ nghệ chạm khảm tinh xảo để tạo nên những bảo vật tâm linh và công trình tượng đài đồng bề thế khắp mọi miền đất nước.

Cội nguồn 900 năm lịch sử của làng đúc đồng Tống Xá

Trong bản đồ các trung tâm đúc đồng cổ truyền Việt Nam, làng đúc đồng Tống Xá sở hữu bề dày lịch sử lên tới 900 năm, khởi nguồn từ thời đại nhà Lý vào đầu thế kỷ XII. Sự ra đời và hưng thịnh của làng nghề không chỉ gắn liền với điều kiện thổ nhưỡng đặc biệt của vùng đất cổ Ý Yên mà còn mang đậm dấu ấn khai sáng của bậc Quốc sư lỗi lạc trong lịch sử dân tộc.

Huyền tích Thiền sư Nguyễn Minh Không truyền nghề thời Lý

Theo ngọc phả lưu giữ tại địa phương, vị tổ sư khai sáng nghề đúc đồng tại thôn Tống Xá chính là Đức Thánh Tổ Thiền sư Nguyễn Minh Không (tức Lý Quốc Sư, sinh năm 1065 tại vùng đất Đàm Xá thuộc không gian Cố đô Hoa Lư). Không chỉ là bậc cao tăng đắc đạo thời nhà Lý, ngài còn là nhà luyện kim kiệt xuất được nhân dân tôn vinh là ông tổ nghề đúc đồng Việt Nam, người từng đúc nên những bảo vật thuộc An Nam tứ đại khí dưới triều đại tiếp nối công nghiệp mở cõi của vua Lý Thái Tổ tại kinh đô Hoàng thành Thăng Long.

Sử truyền rằng vào năm Nhâm Thìn (1112), trên hành trình vân du qua vùng đất Trang Tống Xá bên bờ sông Sắt, Thiền sư phát hiện nguồn đất sét gan gà nơi đây có độ dẻo mịn, chịu nhiệt cực cao, không bị nứt vỡ khi gặp dòng kim loại nóng chảy ở nhiệt độ hàng nghìn độ C. Ngài đã dừng chân mở lò dạy dân làng cách nhào đất sét trộn trấu tạo khuôn, xây bầu lò đắp đất, phối trộn hợp kim đồng đỏ, đồng vàng cùng thiếc, chì và kỹ thuật nấu rót đồng đúc chuông, tượng Phật, đồ tế khí. Nhờ trí tuệ của bậc Quốc sư kết hợp với sự sáng dạ của cư dân bản địa, Trang Tống Xá nhanh chóng trở thành trung tâm luyện kim sầm uất ngay từ thế kỷ XII.

Sự phát triển của phường đúc cổ qua các triều đại

Bước sang thế kỷ XIII và XIV dưới vương triều nhà Trần, khi vùng đất Thiên Trường trở thành kinh đô thứ hai với quần thể hành cung Thiên Trường lộng lẫy, nghề đúc đồng tại Tống Xá càng phát triển rực rỡ. Các phường thợ đúc giỏi của làng thường xuyên được triều đình trưng tập để chế tác binh khí phục vụ quân đội kháng chiến chống ngoại xâm dưới quyền chỉ huy của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, đồng thời đúc chuông đồng, đỉnh đồng và đồ ngự dụng cho khu vực đền Trần Nam Định cũng như quần thể chùa Phổ Minh và tháp Phổ Minh cổ kính.

Trải qua các triều đại Hậu Lê, Tây Sơn và triều Nguyễn, các dòng họ tại địa phương tiếp tục truyền bá kỹ nghệ sâu rộng cho toàn thôn. Những lò đúc thủ công tại xã Yên Xá Ý Yên chưa bao giờ tắt lửa, tạo nên vùng công nghiệp văn hóa truyền thống liên kết chặt chẽ với các làng nghề danh tiếng lân cận như làng mộc La Xuyên và làng sơn mài Cát Đằng.

Tiêu chí di sảnThông tin lịch sử và văn hóa chuẩn xácÝ nghĩa đối với bản sắc làng nghề
Tên gọi chính thứcLàng đúc đồng Tống Xá (Làng nghề truyền thống Tống Xá)Một trong những cái nôi đúc đồng cổ truyền lớn nhất Việt Nam
Vị trí địa lýThôn Tống Xá, xã Yên Xá, khu vực Ý Yên, tỉnh Ninh Bình (Nam Định cũ)Trung tâm kinh tế văn hóa làng nghề vùng Nam đồng bằng sông Hồng
Niên đại khởi nguồnNăm Nhâm Thìn 1112 dưới triều đại nhà Lý (hơn 900 năm lịch sử)Duy trì mạch nguồn luyện kim liên tục qua chín thế kỷ
Nhân vật khai sángĐức Thánh Tổ Thiền sư Nguyễn Minh Không (Lý Quốc Sư)Truyền dạy kỹ thuật làm khuôn đất sét và luyện hợp kim đồng cổ truyền
Di tích tâm linhĐền thờ Tổ nghề Tống Xá và chùa Tống Xá (Càn Phúc tự)Không gian phụng thờ Thánh Tổ và tổ chức lễ hội truyền thống 3 năm một lần
Dòng sản phẩm tiêu biểuĐồ thờ cúng tâm linh, chuông chùa và tượng đồng cỡ lớnGóp mặt tại nhiều công trình văn hóa tâm linh và tượng đài trọng điểm quốc gia

Không gian tín ngưỡng và nguyên liệu tại làng đúc đồng Tống Xá

Sức sống chín trăm năm của làng đúc đồng Tống Xá được nuôi dưỡng bởi hai trụ cột vững chắc là đời sống tín ngưỡng thờ Tổ nghề sâu sắc và sự am hiểu tường tận về đặc tính vật lý của nguồn nguyên liệu bản địa. Trong tâm thức mỗi người thợ Tống Xá, nghề đúc đồng không đơn thuần là công việc mưu sinh mà còn là sứ mệnh thiêng liêng nối nghiệp Thánh Tổ.

Nghệ nhân làng đúc đồng Tống Xá mài giũa và đánh bóng các bộ đỉnh đồng thờ cúng trong xưởng thủ công
Nghệ nhân làng đúc đồng Tống Xá mài giũa và đánh bóng các bộ đỉnh đồng thờ cúng trong xưởng thủ công

Đền thờ Tổ nghề và lễ hội truyền thống

Tọa lạc ở vị trí trang trọng giữa trung tâm làng nghề là quần thể chùa Càn Phúc và đền thờ Tổ nghề Tống Xá, nơi nhân dân thành kính phụng thờ Đức Thánh Tổ Nguyễn Minh Không cùng các vị tiên tổ có công mở đất. Công trình mang đậm kiến trúc cổ truyền Bắc Bộ với những pho tượng đồng, đỉnh đồng, chuông đồng cổ kính do chính bàn tay các bậc nghệ nhân tiền bối của làng cung tiến qua nhiều thế hệ.

Định kỳ ba năm một lần vào mùa xuân (sau dịp lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định), dân làng lại long trọng tổ chức lễ hội truyền thống Tống Xá. Bên cạnh nghi thức rước kiệu Thánh Tổ vòng quanh làng và tế lễ cổ truyền, điểm nhấn đặc sắc nhất trong lễ hội truyền thống Tống Xá là nghi lễ trình nghề và dâng hương tại đền thờ Tổ nghề Tống Xá, nơi các phường đúc báo công với tiên tổ về những công trình trọng đại đã hoàn thành.

Hợp kim đồng tinh luyện cùng đất sét làm khuôn bản địa

Theo bí quyết gia truyền của nghệ nhân làng đúc đồng Tống Xá, chất lượng và âm sắc của tác phẩm đồng phụ thuộc tiên quyết vào chất đất đắp khuôn và tỷ lệ pha chế hợp kim. Đất sét dẻo khai thác tại vùng xã Yên Xá Ý Yên được phơi khô, sàng lọc sạch tạp chất rồi ngâm ủ kỹ với trấu thóc và giấy dó giã nhuyễn để tạo thành hỗn hợp khuôn đất sét trấu có độ thông khí hoàn hảo, chịu được áp lực dòng đồng sôi mà không bị phồng rộp.

  • Đồng đỏ tinh luyện: Có độ dẻo cao và sắc đỏ trầm ấm, ưu tiên sử dụng để đúc tượng đồng cỡ lớn, tượng truyền thần và phù điêu nghệ thuật đòi hỏi chạm tỉa đường nét mềm mại.
  • Đồng vàng (đồng thau): Hợp kim giữa đồng và kẽm cho sắc vàng óng ả và độ cứng bề mặt tốt, phù hợp chế tác các bộ đồ thờ cúng bằng đồng như đỉnh đồng, hạc đồng, chân nến.
  • Hợp kim đúc chuông và khánh: Phối trộn đồng đỏ với thiếc trắng theo tỷ lệ vàng nghiêm ngặt để tiếng chuông ngân vang, ấm áp và lan xa hàng dặm.
  • Vật liệu khuôn đất sét trấu: Kết hợp đất sét bản địa, vỏ trấu, bùn ao và bột chịu nhiệt theo từng lớp cốt trong và áo ngoài để giữ trọn độ sắc nét của hoa văn.

Quy trình luyện kim thủ công của làng đúc đồng Tống Xá

Để biến những thỏi kim loại thô cứng thành tác phẩm nghệ thuật sống động, người nghệ nhân làng đúc đồng Tống Xá phải thực hiện quy trình chế tác thủ công gồm năm công đoạn liên hoàn nghiêm ngặt dưới sự chỉ huy của người thợ cả giàu kinh nghiệm.

Bộ tam sự đỉnh đồng và đôi chân nến chạm nổi hoa văn rồng phượng tinh xảo của làng đúc đồng Tống Xá
Bộ tam sự đỉnh đồng và đôi chân nến chạm nổi hoa văn rồng phượng tinh xảo của làng đúc đồng Tống Xá

Kỹ thuật đắp mẫu tạo khuôn đất sét trấu và nung khuôn

Công đoạn đầu tiên là tạo mẫu và làm khuôn. Nghệ nhân điêu khắc dùng đất sét mịn đắp cốt mẫu theo đúng hình dáng và tỷ lệ mỹ thuật của sản phẩm. Trên bề mặt cốt mẫu, toàn bộ hệ thống hoa văn dương văn và âm văn như rồng chầu mặt nguyệt, phượng múa, hoa sòi hay đường nét khuôn mặt tượng Phật được chạm trổ tỉ mỉ đến từng chi tiết.

Từ cốt mẫu ban đầu, người thợ đắp khuôn đất sét trấu bao phủ bên ngoài gồm khuôn ngoài (in hình hoa văn âm bản) và cốt trong (thao đất tạo khoảng rỗng bên trong lòng đỉnh hoặc thân tượng). Mặt trong của khuôn ngoài được phết lớp bùn đất sét siêu mịn lọc qua vải màn để sao chép nguyên vẹn từng nét chạm nhỏ, còn lớp vỏ ngoài đắp dày bằng đất trộn trấu chịu lực. Toàn bộ các thớt khuôn sau đó được ghép khít, đai sắt chắc chắn và nung chín đỏ ở nhiệt độ 700 đến 800 độ C cho khô kiệt hơi nước.

Công đoạn nấu chảy rót đồng và chạm khắc hoàn thiện

Khi đồng nguyên liệu cùng phụ gia hợp kim trong bầu lò đã nóng chảy hoàn toàn ở nhiệt độ trên 1.200 độ C, người thợ cả quan sát màu lửa xanh biếc và độ sánh của dòng kim loại để quyết định thời khắc ra đồng. Những người thợ khỏe mạnh, điềm tĩnh nhất dùng gầu chuyên dụng múc dòng đồng đỏ rực rót đều tay, liên tục qua đậu rót vào lòng khuôn đất sét trấu đang nóng.

Sau khi đồng nguội và đông đặc, người thợ dỡ bỏ lớp khuôn đất nung bên ngoài để lộ phôi đồng nguyên bản. Sản phẩm được cắt bỏ đậu rót, mài nhẵn đường ghép khuôn, sau đó các nghệ nhân chạm đồng dùng bộ đục thép nhỏ tỉa lại toàn bộ đường nét dương văn và âm văn cho sắc sảo, đánh bóng rực rỡ, khảm tam khí, ngũ sắc hoặc hun màu giả cổ trầm mặc.

Vị thế di sản đương đại của làng đúc đồng Tống Xá

Trải qua chín thế kỷ thăng trầm, làng đúc đồng Tống Xá ngày nay không chỉ bảo tồn trọn vẹn tinh hoa kỹ thuật cổ truyền của cha ông mà còn vươn lên trở thành trung tâm chế tác đồng mỹ nghệ quy mô lớn của cả nước.

Các dòng sản phẩm đồ thờ cúng bằng đồng và tượng đài

Hệ thống sản phẩm làm nên danh tiếng của Tống Xá trước hết là dòng đồ thờ cúng bằng đồng truyền thống như bộ tam sự, ngũ sự (đỉnh đồng, đôi hạc chầu, đôi chân nến), bát hương, chuông đồng và tranh đồng chạm nổi. Sự cân đối về hình khối cùng nghệ thuật kết hợp hài hòa giữa dương văn và âm văn giúp các khí vật thờ tự nơi đây luôn toát lên vẻ uy nghiêm, linh thiêng.

Đặc biệt, làng đúc đồng Tống Xá đã khẳng định vị thế dẫn đầu cả nước ở lĩnh vực đúc tượng đồng cỡ lớn và các công trình văn hóa quốc gia trọng điểm. Chính những nghệ nhân tài hoa của Tống Xá đã đúc Đại hồng chung và những pho tượng Phật bằng đồng đồ sộ nặng hàng chục tấn tại quần thể chùa Bái Đính, tượng Phật Hoàng Trần Nhân Tông trên đỉnh Yên Tử, tượng đài Chiến thắng Điện Biên Phủ cùng hàng trăm công trình tượng danh nhân lịch sử khắp các tỉnh thành.

Giữ lửa nghề truyền thống trong không gian văn hóa mới

Hiện nay, Điểm công nghiệp làng nghề Tống Xá tập trung tại xã Yên Xá Ý Yên quy tụ hàng trăm cơ sở đúc đồng gia truyền, nơi các bậc nghệ nhân cao niên vẫn miệt mài truyền dạy cho lớp thợ kế cận từ cách nhìn màu lửa đoán độ chín của đồng đến kỹ thuật chạm khảm tam khí, ngũ sắc. Để tìm hiểu sâu hơn về bức tranh tổng thể các làng nghề cổ truyền và di sản lịch sử toàn vùng, độc giả có thể truy cập kho dữ liệu văn hóa trên cổng thông tin Ninh Bình NSSC.

Chín trăm năm kể từ ngày Quốc sư Nguyễn Minh Không truyền ngọn lửa đầu tiên bên dòng sông Sắt, nhịp búa chạm đồng và ánh lửa đỏ rực trong những bầu lò tại làng đúc đồng Tống Xá vẫn kiêu hãnh tỏa sáng, viết tiếp bản anh hùng ca lao động sáng tạo của nền thủ công mỹ nghệ Việt Nam.

Chia sẻ:
NC

NSSC Ninh Bình

ninhbinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Ninh Bình.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Ninh Bình.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất