Đền Trần Nam Định - Quần thể di tích đặc biệt lưu giữ hào khí Đông A trên đất Tức Mặc
NSSC Ninh BìnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Giữa không gian văn hiến cổ xưa vùng Nam châu thổ sông Hồng, đền Trần Nam Định hiện diện như một chứng tích lịch sử sống động gắn liền với hào khí Đông A bất diệt. Quần thể bao gồm ba công trình kiến trúc bề thế là đền Thiên Trường, đền Cố Trạch và đền Trùng Hoa, lưu giữ hệ thống tượng đồng 14 vị vua Trần cùng nhiều bảo vật điêu khắc gỗ đá quý giá từ thời Trung đại.
Cội nguồn đất phát tích Tức Mặc và lịch sử đền Trần Nam Định
Tọa lạc tại phường Lộc Vượng trên nền đất cổ hương Tức Mặc xưa, đền Trần Nam Định là nơi kết tinh cội nguồn gia tộc và bản lĩnh trị quốc của vương triều Trần (1225–1400) — một trong những triều đại võ công văn trị rực rỡ bậc nhất lịch sử dân tộc. Quá trình hình thành khu di tích gắn liền với vai trò địa chiến lược đặc biệt của vùng đất Thiên Trường đối với vận mệnh quốc gia Đại Việt thế kỷ XIII - XIV.
Vị thế kinh đô thứ hai của vương triều Trần
Theo ghi chép trong bộ chính sử Đại Việt sử ký toàn thư, tổ tiên nhà Trần vốn làm nghề chài lưới, sau về định cư lâu đời tại hương Tức Mặc, phủ Thiên Trường (nay thuộc phường Lộc Vượng, thành phố Nam Định). Đến đời Trần Kinh, Trần Hấp, Trần Lý và Thái tổ Trần Thừa, dòng họ Trần đã gây dựng thế lực chính trị hùng mạnh tại vùng hạ lưu sông Hồng. Cuối năm Ất Dậu 1225, khi vua Trần Thái Tông tiếp nhận ngôi báu khai sáng vương triều Trần, mảnh đất quê hương Tức Mặc ngay lập tức được triều đình đặc biệt coi trọng.
Tháng Hai mùa xuân năm Nhâm Tuất 1262, Thượng hoàng Trần Thái Tông đã ban chiếu thăng hương Tức Mặc lên làm phủ Thiên Trường, đồng thời cho khởi dựng hệ thống cung điện quy mô lớn gọi là hành cung Thiên Trường. Tại đây, nhà Trần thiết lập chế độ "Thái thượng hoàng" độc đáo: các vị vua sau khi nhường ngôi cho thái tử đều lui về ngự tại cung Trùng Quang ở Thiên Trường để vừa an dưỡng, vừa cùng vua đương triều tại Hoàng thành Thăng Long quyết đoán các đại sự quốc gia, còn vị vua đương triều mỗi khi về chầu vua cha thì ngự tại cung Trùng Hoa.
Trong suốt ba cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông thế kỷ XIII (1258, 1285 và 1288), phủ Thiên Trường giữ vai trò là "kinh đô thứ hai" — hậu phương chiến lược vững chắc cung cấp nhân tài, vật lực để phản công thắng lợi. Chính trên mảnh đất này, tinh thần đoàn kết "vua tôi đồng lòng, anh em hòa mục, cả nước góp sức" đã hun đúc nên hào khí Đông A lừng lẫy, gắn liền với tên tuổi các bậc minh quân như Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, Phật hoàng Trần Nhân Tông cùng vị danh tướng kiệt xuất Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn.
Quá trình khởi dựng trên nền Thái miếu cổ xưa
Bên cạnh hệ thống cung điện cung Trùng Quang và cung Trùng Hoa dành cho các Thượng hoàng ngự trị, vương triều Trần còn xây dựng Thái miếu ngay tại hương Tức Mặc để phụng thờ tổ tiên họ Trần và các vị tiên đế, đồng thời mở rộng ngôi cổ tự chùa Phổ Minh nằm phía tây cung điện làm nơi tu hành lễ Phật của hoàng gia. Tuy nhiên, vào đầu thế kỷ XV khi quân Minh xâm lược Đại Việt, phần lớn kiến trúc cung điện và Thái miếu thời Trần tại Tức Mặc đã bị hủy hoại, chỉ còn sót lại nền móng gạch vồ và những chân tảng đá cánh sen cỡ lớn.
Với tấm lòng tri ân sâu sắc đối với vương triều nhà Trần, vào năm Chính Hòa thứ 16 (1695) dưới triều vua Lê Hy Tông, nhân dân địa phương đã dựng lại ngôi đền bằng gỗ ngay trên nền Thái miếu và cung Trùng Quang cũ. Trải qua các đợt trùng tu và mở rộng vào các năm 1814, 1822, 1847, 1895 và giai đoạn 2000–2002, đền Trần Nam Định đã định hình diện mạo bề thế như ngày nay. Ngày 27 tháng 9 năm 2012, Thủ tướng Chính phủ đã quyết định xếp hạng Khu di tích lịch sử - văn hóa Đền Trần và Chùa Phổ Minh là Di tích quốc gia đặc biệt.
Quy hoạch không gian và ba ngôi đền tại đền Trần Nam Định
Tổng thể đền Trần Nam Định được quy hoạch đăng đối theo trục thần đạo hướng Nam, phía trước có hồ nước hình chữ nhật rộng lớn đóng vai trò minh đường tụ thủy. Bước qua hệ thống cổng Ngũ môn bề thế xây bằng gạch đá với ba chữ Hán "Trần Miếu Môn", không gian nội tự mở ra với ba công trình kiến trúc chính nằm song song gồm đền Thiên Trường ở chính giữa, đền Cố Trạch ở phía đông và đền Trùng Hoa ở phía tây.
Đền Thiên Trường uy nghiêm thờ các vị tiên đế
Giữ vị trí trung tâm và có lịch sử lâu đời nhất trong quần thể là đền Thiên Trường (Đền Thượng), được xây dựng chồng lên nền đất của Thái miếu và cung Trùng Quang thời Trần. Ngôi đền có mặt bằng kiến trúc theo lối "Nội công ngoại quốc", bao gồm 9 tòa kiến trúc nối tiếp nhau với tổng cộng 31 gian lớn nhỏ: Tiền đường, Trung đường, Chính tẩm, tòa Thiêu hương, 2 dãy Tả vu - Hữu vu, 2 dãy Tả - Hữu giải vũ và tòa Đông Giá - Tây Giá.
Toàn bộ bộ khung chịu lực của đền Thiên Trường được kiến tạo bằng gỗ lim nguyên khối với hàng chục cây cột cái, cột quân đặt trên hệ thống chân tảng đá cánh sen nguyên bản từ thế kỷ XIII - XIV. Tại tòa Tiền đường đặt ban thờ và bài vị của các quan có công lớn giúp nhà Trần dựng nghiệp như Thái sư Trần Thủ Độ; tòa Trung đường đặt bài vị phụng thờ 14 vị Hoàng đế chính thống của triều Trần; còn Chính tẩm ở lớp trong cùng đặt khám thờ sơn son thếp vàng phụng thờ 4 vị Thủy tổ nhà Trần (Trần Kinh, Trần Hấp, Trần Lý, Trần Thừa) cùng các vị Hoàng phi.

Đền Cố Trạch trên nền nhà cũ vương phủ
Nằm liền kề phía đông đền Thiên Trường là đền Cố Trạch (Đền Hạ). Tên gọi "Cố Trạch" có nghĩa là "ngôi nhà cũ", bắt nguồn từ phát hiện khảo cổ vào năm Tự Đức thứ 21 (1868): khi đào đất ở phía đông đền Thiên Trường, người dân đã tìm thấy mảnh bia đá khắc bốn chữ Hán "Hưng Đạo Thân Vương cố trạch", xác nhận đây chính là nền dinh thự thuở sinh thời của An Sinh Vương Trần Liễu và Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn.
Để tôn vinh vị anh hùng dân tộc từng được nhân dân suy tôn là Đức Thánh Trần và lập đền thờ chính tại khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc, nhân dân Tức Mặc đã khởi công xây dựng đền Cố Trạch ngay trên nền nhà cũ này từ năm 1894 và khánh thành năm 1895 theo kiểu "Nội công ngoại quốc" gồm 9 tòa 29 gian. Tại Chính tẩm và Trung đường của đền Cố Trạch, chính giữa đặt khám thờ thân phụ Trần Liễu, tượng đồng Hưng Đạo Đại Vương cùng phu nhân Thiên Thành Công chúa; hai bên phối thờ Tứ vị Vương tử, Nhị vị Vương cô, Điện súy Phạm Ngũ Lão cùng các gia tướng trung nghĩa Yết Kiêu, Dã Tượng, Cao Mang, Đại Hành, Nguyễn Địa Lô.
Đền Trùng Hoa lưu giữ mười bốn pho tượng đồng
Tọa lạc ở phía tây đền Thiên Trường là đền Trùng Hoa — công trình kiến trúc được phục dựng vào năm 2000 trên chính nền đất của cung Trùng Hoa thời Trần xưa, nơi các vị Hoàng đế đương triều từ kinh thành Thăng Long về ngự mỗi dịp yết kiến Thái thượng hoàng và tham vấn chính sự. Ngôi đền được thiết kế theo đúng quy thức kiến trúc gỗ truyền thống đồng bộ với hai ngôi đền cổ bên cạnh.
Điểm nhấn đặc biệt nhất làm nên giá trị lịch sử và nghệ thuật của đền Trùng Hoa là hệ thống tượng đồng 14 vị vua Trần được đúc bằng đồng đỏ nguyên chất bởi bàn tay tài hoa của các nghệ nhân làng đúc đồng Tống Xá (huyện Ý Yên). Khác với đền Thiên Trường vốn chỉ thờ bài vị theo nghi lễ Thái miếu cổ truyền, tại tòa Trung đường và Chính tẩm của đền Trùng Hoa, 14 pho tượng đồng của 14 vị hoàng đế triều Trần — mỗi pho cao khoảng 1,7 mét, nặng hơn 1 tấn, ngự trên ngai đồng chạm rồng uy nghi — được bài trí trang trọng tại các khám thờ, cùng ban thờ Hội đồng quan văn, quan võ và phòng trưng bày cổ vật thời Trần ở hai dãy Tả - Hữu vu.
Bảng dưới đây tổng hợp quy mô, cấu trúc và đối tượng phụng thờ tại ba công trình chính của khu di tích:
| Hạng mục công trình | Vị trí và nền di tích gốc | Quy mô kiến trúc mặt bằng | Đối tượng phụng thờ và di vật tiêu biểu |
|---|---|---|---|
| Đền Thiên Trường (Đền Thượng) | Trung tâm khu di tích, trên nền Thái miếu và cung Trùng Quang | Gồm 9 tòa 31 gian kiểu "Nội công ngoại quốc", khung gỗ lim | Thờ Thủy tổ họ Trần, bài vị 14 vị vua Trần và Thái sư Trần Thủ Độ |
| Đền Cố Trạch (Đền Hạ) | Phía đông đền Thiên Trường, trên nền nhà cũ của vương phủ | Gồm 9 tòa 29 gian xây dựng năm 1894–1895, chạm khắc gỗ tinh xảo | Thờ Quốc công Tiết chế Trần Hưng Đạo, song thân, gia quyến và tướng lĩnh |
| Đền Trùng Hoa | Phía tây đền Thiên Trường, trên nền cung Trùng Hoa thời Trần | Kiến trúc gỗ truyền thống đồng bộ, phục dựng năm 2000–2002 | Tôn trí hệ thống tượng đồng 14 vị vua Trần cùng ban thờ văn võ bá quan |
| Khu cổng Ngũ môn và hồ nước | Phía nam trục thần đạo dẫn vào ba ngôi đền | Cổng gạch đá 5 lối đi uy nghi và hồ chữ nhật minh đường rộng lớn | Tạo lập không gian cảnh quan phong thủy "tụ thủy minh đường" cổ kính |
Nghệ thuật chạm khắc cổ và di vật tại đền Trần Nam Định
Bên cạnh tầm vóc lịch sử gắn với vương triều Trần, đền Trần Nam Định còn là một kho tàng di sản mỹ thuật cổ truyền độc đáo, nơi giao thoa giữa dấu tích điêu khắc đá thời Trần thế kỷ XIII - XIV với nghệ thuật chạm khắc gỗ thời Hậu Lê thế kỷ XVII và thời Nguyễn thế kỷ XIX. Mỗi bức chạm, mỗi hiện vật tại đây đều ẩn chứa những thông điệp văn hóa sâu sắc.
Tinh hoa điêu khắc gỗ trên bộ cánh cửa cổ
Tại tòa Tiền đường của đền Thiên Trường, hiện vật mỹ thuật có giá trị cao nhất còn bảo lưu từ đợt dựng đền cuối thế kỷ XVII (thời Lê Chính Hòa) chính là bộ cánh cửa gỗ lim đặt ở gian trung tâm. Trên bề mặt những tấm gỗ lim nguyên khối, các nghệ nhân xưa đã sử dụng kỹ thuật chạm lộng, chạm bong kênh nhiều tầng lớp để khắc họa hình ảnh đôi rồng lớn đang vươn mình chầu mặt nguyệt giữa biển mây lửa cuộn trào, phía dưới là cá chép vượt vũ môn hóa rồng.
Trong khi đó, tại đền Cố Trạch, nghệ thuật chạm khắc gỗ cuối thế kỷ XIX lại mang tính chất như những bộ sử biên niên bằng hình ảnh sống động. Trên bộ cánh cửa gỗ gian giữa Tiền đường đền Cố Trạch, các nghệ nhân dân gian đã chạm nổi hàng loạt hoạt cảnh tái hiện những sự kiện lịch sử oanh liệt của quân dân nhà Trần như Hội nghị Diên Hồng, Hội nghị Bình Than và chiến thắng trên sông Bạch Đằng năm 1288. Những bức chạm khắc lịch sử này luôn khơi dậy niềm tự hào về ý chí bảo vệ độc lập dân tộc và khát vọng giữ gìn nền thái bình muôn thuở.

Hệ thống chân tảng đá sen, bia ký và đồ thờ
Dấu tích vật chất xác thực nhất của kiến trúc cung điện thời Trần thế kỷ XIII - XIV còn hiện diện trực tiếp trong kết cấu đền Trần Nam Định ngày nay chính là hệ thống 12 chân tảng đá cánh sen kê dưới chân các cột cái tòa Tiền đường đền Thiên Trường. Những chân tảng này được tạc từ đá xanh nguyên khối có mặt hình vuông cạnh rộng từ 60 đến 75 xăng-ti-mét; phần cổ bồng phía trên chạm nổi hai lớp cánh sen nở căng tròn mang đúng phong cách điêu khắc đá thời Trần.
Cùng với các chân tảng đá cổ, khu di tích còn lưu giữ nhiều tấm bia đá Hán Nôm có giá trị sử liệu đặc biệt như tấm bia "Trần Miếu bi ký" dựng năm Gia Long thứ 14 (1815), bia "Trùng tu Trần Miếu bi ký" dựng năm Thiệu Trị thứ 7 (1847) và các văn bia tại đền Cố Trạch ghi chép tỉ mỉ lịch sử phát tích của vương triều Trần trên đất hương Tức Mặc. Hệ thống đồ thờ tự cổ trong ba ngôi đền cũng vô cùng đồ sộ với hàng chục khám thờ, long ngai, bài vị sơn son thếp vàng, kiệu bát cống và hàng trăm bức hoành phi, câu đối ca ngợi "Đông A vạn cổ".
Giá trị di sản quốc gia đặc biệt của đền Trần Nam Định
Trải qua hơn bảy thế kỷ từ thời kỳ cực thịnh của phủ Thiên Trường đến nay, đền Trần Nam Định vẫn giữ trọn vị thế là tâm điểm văn hóa tinh thần của nhân dân vùng châu thổ sông Hồng và cả nước. Nơi đây không chỉ bảo tồn ký ức lịch sử về một triều đại anh hùng mà còn nuôi dưỡng những nghi lễ văn hóa phi vật thể giàu tính nhân văn.
Nghi thức lễ hội truyền thống và đạo lý tri ân
Hằng năm, tại không gian đền Trần Nam Định diễn ra hai kỳ lễ hội truyền thống quy mô lớn đã được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Vào dịp đầu xuân mới (từ ngày 11 đến ngày 16 tháng Giêng âm lịch), nhân dân khắp mọi miền Tổ quốc lại hành hương về vùng đất Tức Mặc tham dự lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định với lễ rước Kiệu Ngọc Lộ, lễ rước Nước - tế Cá và nghi lễ Khai ấn đêm 14 rạng sáng 15 tháng Giêng tại đền Thiên Trường mang bốn chữ "Tích phúc vô cương" giáo dục con cháu giữ gìn phẩm hạnh, tích đức tu nhân.
Kỳ lễ hội thứ hai là Lễ hội truyền thống Đền Trần tháng Tám (từ ngày 15 đến ngày 20 tháng 8 âm lịch), tổ chức nhằm tưởng niệm ngày kỵ nhật của Anh hùng dân tộc Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn (20 tháng 8 âm lịch năm Canh Tý 1300) với các nghi thức tế lễ trang nghiêm tại đền Cố Trạch cùng nhiều hoạt động văn hóa dân gian truyền thống.
Giá trị di sản toàn diện của khu di tích được khẳng định qua ba trụ cột:
- Giá trị lịch sử và khảo cổ học quốc gia: Bảo lưu trực tiếp địa tầng khảo cổ của cung Trùng Quang, cung Trùng Hoa và Thái miếu tại trung tâm hương Tức Mặc — quê hương phát tích của vương triều Trần.
- Giá trị kiến trúc và mỹ thuật cổ truyền: Quy tụ chỉnh thể ba ngôi đền gỗ lim bề thế (đền Thiên Trường, đền Cố Trạch, đền Trùng Hoa) cùng hệ thống chân tảng đá cánh sen thế kỷ XIII, cánh cửa chạm rồng thế kỷ XVII và bộ tượng đồng 14 vị vua Trần.
- Giá trị giáo dục truyền thống yêu nước và nhân nghĩa: Lan tỏa hào khí Đông A tự lực tự cường, tư tưởng "khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc" cùng đạo lý uống nước nhớ nguồn.
Công tác bảo tồn di tích gắn với cộng đồng
Với tầm vóc của một Di tích quốc gia đặc biệt, công tác bảo tồn và phát huy giá trị đền Trần Nam Định luôn được triển khai bài bản thông qua Quy hoạch tổng thể bảo tồn Khu di tích lịch sử - văn hóa thời Trần. Các hạng mục kiến trúc gỗ tại đền Thiên Trường, đền Cố Trạch, đền Trùng Hoa cùng hệ thống di vật đá, đồng, mộc bản và sắc phong được bảo quản khoa học nhằm giữ gìn nguyên vẹn yếu tố gốc.
Song hành với công tác bảo tồn di sản vật thể trên thực địa, việc số hóa dữ liệu lịch sử, văn bia và kiến trúc cũng đóng vai trò thiết yếu. Trên hành trình gìn giữ và lan tỏa kho tàng văn hiến bản địa, chuyên trang Ninh Bình NSSC đóng vai trò là cổng thông tin bách khoa toàn diện, cung cấp nguồn tư liệu chuẩn xác về lịch sử vương triều Trần, các quần thể di tích quốc gia đặc biệt và hệ thống di sản văn hóa vùng Nam đồng bằng sông Hồng.
Trải qua hơn bảy trăm năm kể từ ngày Thượng hoàng Trần Thái Tông kiến lập phủ Thiên Trường, đền Trần Nam Định vẫn sừng sững giữa lòng đất cổ Tức Mặc như một biểu tượng trường tồn của trí tuệ, bản lĩnh và tâm hồn dân tộc Việt Nam. Khói hương trầm mặc nơi thâm cung cùng âm vang hào sảng của lịch sử Đông A tại nơi đây sẽ mãi là mạch nguồn tinh thần quý báu, bồi đắp lòng nhân nghĩa và khát vọng xây dựng đất nước hòa bình, phồn vinh qua muôn thế hệ.
NSSC Ninh Bình
ninhbinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Ninh Bình.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Ninh Bình.
Bài liên quan
Chùa Phổ Minh - Danh lam cổ tự ngàn năm và bảo tháp mười bốn tầng thời Trần
Chùa Phổ Minh tại thôn Tức Mặc là di tích quốc gia đặc biệt nổi tiếng với tháp Phổ Minh 14 tầng thời Trần, vạc đồng tứ đại khí và cánh cửa gỗ chạm rồng.
Chùa Long Đọi Sơn - Đại danh lam ngàn năm lưu giữ bảo vật điêu khắc đá thời Lý trên đỉnh núi Đọi
Chùa Long Đọi Sơn trên đỉnh núi Đọi tại Duy Tiên là di tích quốc gia đặc biệt khởi dựng thời Lý, lưu giữ bia Sùng Thiện Diên Linh và sáu pho tượng Kim Cương.
Nhà thờ đá Phát Diệm - Kiệt tác kiến trúc giao thoa đình chùa truyền thống trên đất Kim Sơn
Nhà thờ đá Phát Diệm tại Kim Sơn, Ninh Bình gây ấn tượng với kiến trúc Phương Đình, Nhà thờ Lớn và nghệ thuật chạm khắc đá giao thoa đình chùa Việt Nam.



