Chùa Phổ Minh - Danh lam cổ tự ngàn năm và bảo tháp mười bốn tầng thời Trần
NSSC Ninh BìnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Trải qua hơn bảy trăm năm biến thiên lịch sử vùng châu thổ Bắc Bộ, chùa Phổ Minh (còn gọi là chùa Tháp) vẫn sừng sững như một biểu tượng rực rỡ của văn hóa Phật giáo thời Lý - Trần. Danh lam cổ tự này quy tụ nhiều di sản vô giá gồm ngọn bảo tháp tôn trí xá lợi Phật hoàng, dấu tích vạc đồng Phổ Minh trong An Nam tứ đại khí cùng bộ cánh cửa gỗ chạm rồng được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Lịch sử khởi dựng và vị thế Phật giáo của chùa Phổ Minh
Tọa lạc tại thôn Tức Mặc, phường Lộc Vượng, cách khu di tích đền Trần Nam Định khoảng ba trăm mét về phía tây, chùa Phổ Minh là một trong những danh lam cổ tự có lịch sử lâu đời và vị thế đặc biệt nhất trong lịch sử Phật giáo Việt Nam. Sự hình thành và phát triển cực thịnh của ngôi chùa gắn liền với quá trình hưng khởi của vương triều Trần và dòng thiền Trúc Lâm Yên Tử mang đậm bản sắc dân tộc.
Từ cổ tự thời Lý đến đại danh lam nhà Trần
Căn cứ theo tư liệu văn bia khắc trên tấm bia đá cổ tại chùa và ghi chép trong Đại Việt sử ký toàn thư, tiền thân của chùa Phổ Minh đã được khởi dựng từ thời nhà Lý (thế kỷ XI - XII) giữa vùng quê Tức Mặc hiền hòa. Đến năm Nhâm Tuất 1262, sau khi cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ nhất giành thắng lợi, Thái thượng hoàng vua Trần Thái Tông đã ban chiếu thăng quê hương Tức Mặc lên làm phủ Thiên Trường, cho xây dựng quần thể cung điện hành cung Thiên Trường, đồng thời mở rộng và đại trùng tu chùa Phổ Minh ở phía tây cung Trùng Quang để làm nơi tu tập, lễ Phật của các vị Thái thượng hoàng, vương hầu và bá quan triều Trần.
Dưới thời Trần, Phật giáo giữ vai trò là hệ tư tưởng chủ đạo gắn kết chặt chẽ với tinh thần hộ quốc an dân. Bởi vậy, chùa Phổ Minh thực sự mang tầm vóc một "Quốc tự" nơi kinh đô thứ hai Thiên Trường. Tại đây thường xuyên diễn ra các đại lễ cầu quốc thái dân an, lễ thiết trai đàn chẩn tế và các buổi giảng kinh thuyết pháp quy tụ những bậc cao tăng lỗi lạc nhất đương thời. Tên hiệu "Phổ Minh" mang ý nghĩa triết lý Phật học sâu sắc: ánh sáng trí tuệ và lòng từ bi của Đức Phật chiếu rọi khắp muôn phương, soi sáng tâm thức muôn loài.
Nơi tu hành của Phật hoàng và chư tổ Trúc Lâm
Dấu ấn lịch sử thiêng liêng nhất làm nên linh hồn của chùa Phổ Minh chính là mối gắn kết sâu nặng với cuộc đời tu hành và hoằng pháp của Đức vua — Phật hoàng Trần Nhân Tông (1258–1308), vị Sơ tổ sáng lập Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử. Tháng Tám năm Giáp Ngọ 1294, sau khi nhường ngôi cho vua Trần Anh Tông và lui về phủ Thiên Trường làm Thái thượng hoàng, Trần Nhân Tông đã xuất gia hành đạo rồi về ngự tại chùa Phổ Minh trước khi chính thức lên non thiêng khu di tích Yên Tử vào năm Kỷ Hợi 1299 để tu khổ hạnh và hợp nhất ba dòng thiền thành Thiền phái Trúc Lâm Đại Việt.
Trong những năm tháng vân du giáo hóa khắp đất nước, Điều ngự Giác hoàng Trần Nhân Tông nhiều lần trở về chùa Phổ Minh mở trường thuyết pháp, khuyên răn muôn dân thực hành "Thập thiện". Chính tại ngôi chùa quê hương này, ngài đã cùng Nhị tổ Pháp Loa và Tam tổ Huyền Quang — những bậc cao tăng từng trụ trì các chốn tổ lớn như chùa Vĩnh Nghiêm — kiến tạo nên mạng lưới trung tâm Phật giáo Trúc Lâm liên hoàn từ kinh sư Thăng Long, phủ Thiên Trường tới dãy Đông Triều - Yên Tử.
Tháng Mười Một năm Mậu Thân 1308, sau khi Phật hoàng Trần Nhân Tông an nhiên thị tịch trên đỉnh Ngoạ Vân, vua Trần Anh Tông và Quốc sư Pháp Loa đã rước một phần xá lợi Phật hoàng về quê hương Tức Mặc, đặt trong quách đá và tôn trí vĩnh cửu tại tầng trên của ngọn bảo tháp trước sân chùa Phổ Minh. Từ thời điểm đó, dân gian quen gọi ngôi cổ tự bằng cái tên tôn kính là chùa Tháp. Năm 2012, chùa Phổ Minh (cùng với Đền Trần) đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt.
Quy hoạch không gian và kiến trúc bảo tháp tại chùa Phổ Minh
Nằm giữa không gian tĩnh mịch rợp bóng hàng thông già và hồ nước trong xanh, tổng thể chùa Phổ Minh được quy hoạch đăng đối theo trục Bắc - Nam truyền thống, quay mặt về hướng Nam để đón gió mát và ánh sáng tự nhiên. Bố cục mặt bằng của chùa kết hợp hài hòa giữa không gian cảnh quan ngoại viện, khu vực bảo tháp tiền đường và cụm kiến trúc thờ tự nội viện.
Bố cục nội tự đăng đối theo lối cổ truyền
Bước qua cổng Tam quan cổ kính xây ba lối đi với mái ngói rêu phong, du khách tiến vào con đường lát gạch chỉ dẫn thẳng qua hai hồ nước tròn nằm đối xứng hai bên tả - hữu. Phía sau sân tháp là khu kiến trúc nội tự của chùa Phổ Minh được thiết kế chuẩn mực theo lối kiến trúc nội công ngoại quốc: tòa Tiền đường 9 gian bề thế nằm ngang phía trước, tòa Thiêu hương 3 gian dọc ở giữa và tòa Thượng điện (Tam bảo) 5 gian ở phía sau nối liền với nhau tạo thành hình chữ "Công" (工), trong khi hai dãy hành lang Tả vu - Hữu vu mỗi bên 11 gian chạy dọc hai sườn nối với nhà Tổ, nhà Tăng phía hậu đường khép kín thành hình chữ "Quốc" (國) bao ngoài.
Tại tòa Thượng điện thâm nghiêm, hệ thống tượng Phật cổ được bài trí theo từng lớp bậc từ cao xuống thấp gồm bộ tượng Tam Thế Phật, tượng Phật A Di Đà, Quan Thế Âm Bồ Tát, Đại Thế Chí Bồ Tát, tượng Phật Thích Ca sơ sinh cùng bộ tượng Trúc Lâm Tam Tổ (tạc chân dung Phật hoàng Trần Nhân Tông trong tư thế nhập Niết bàn ở giữa, hai bên là Nhị tổ Pháp Loa và Tam tổ Huyền Quang bằng gỗ sơn son thếp vàng sống động). Ngoài ra, tại khu vực hậu đường còn có gian thờ Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn cùng các bậc tiền nhân họ Trần.

Tuyệt tác bảo tháp mười bốn tầng tôn trí xá lợi
Tâm điểm kiến trúc kiệt xuất nhất ngay giữa sân trước tòa Tiền đường chùa Phổ Minh chính là công trình tháp Phổ Minh — ngọn bảo tháp Phật giáo thời Trần còn bảo tồn nguyên vẹn nhất tại Việt Nam hiện nay. Bảo tháp được khởi dựng vào năm Hưng Long thứ 13 (1305) dưới triều vua Trần Anh Tông, đạt tổng chiều cao 19,51 mét với bình đồ hình vuông thu nhỏ dần từ chân lên đỉnh theo tỷ lệ cân đối tuyệt mỹ, bao gồm phần nền móng, bệ tháp và 14 tầng tháp vươn thẳng lên bầu trời.
Điều làm nên kỳ tích kỹ thuật xây dựng của ngọn bảo tháp hơn 700 năm tuổi trên nền đất phù sa yếu chính là cấu trúc gia cố nền móng bằng hệ cọc gỗ lim cùng khung giằng "nhà thuyền" và sự kết hợp tài tình giữa đá xanh với gạch nung. Phía trên móng là bệ tháp (kiệu bát cống) và tầng 1 được ghép hoàn toàn bằng những khối đá xanh nguyên khối chạm khắc hình cánh sen ngửa - cánh sen úp, sóng nước, mây cuộn và rồng chầu; các cạnh bệ đá được tạo độ võng nhẹ ở chính giữa để khi tháp chịu tải trọng lớn sẽ tự động dồn lực hướng tâm, giữ cho tháp luôn thẳng đứng vững chãi qua bảy thế kỷ.
Từ tầng 2 lên đến tầng 13 của bảo tháp được xây bằng loại gạch đỏ nung già không trát vữa; trên bề mặt mỗi viên gạch đều in nổi dòng chữ Hán gạch Hưng Long thập tam niên (Chế tạo năm Hưng Long thứ 13 - năm 1305) và trang trí hình rồng uốn khúc đặc trưng thời Trần. Tại tầng thứ 11 và 12 phía trên cao là nơi đặt quách đá lưu giữ xá lợi Phật hoàng Trần Nhân Tông, và trên cùng tầng 14 là đỉnh tháp bằng đất nung tạo hình búp sen cách điệu chưa nở.
Bảng dưới đây khái quát cấu trúc các hạng mục kiến trúc và bảo vật tiêu biểu tại cổ tự:
| Hạng mục kiến trúc & Cổ vật | Niên đại và chất liệu chế tác | Quy mô và đặc trưng tạo hình | Giá trị lịch sử, văn hóa và di sản |
|---|---|---|---|
| Ngọn bảo tháp 14 tầng trước sân chùa | Năm 1305 (Hưng Long thứ 13), đá xanh và gạch nung | Cao 19,51m, bệ đá hoa sen và 13 tầng gạch khắc hình rồng | Bảo tháp thời Trần nguyên vẹn nhất Việt Nam, nơi tôn trí xá lợi Phật hoàng |
| Bộ cánh cửa gỗ chạm rồng Tiền đường | Thế kỷ XIII - XIV (thời Trần), gỗ lim nguyên khối | Gồm 4 cánh cao 1,92m, chạm lộng đôi rồng chầu mặt nguyệt | Kiệt tác điêu khắc gỗ thời Trần, được công nhận là Bảo vật quốc gia |
| Hai đôi rồng đá bậc thềm Tiền đường | Thời Trần (thế kỷ XIII - XIV), đá xanh nguyên khối | Rồng uốn khúc mềm mại nâng đỡ tay vịn bậc tam cấp | Minh chứng chuẩn mực cho phong cách điêu khắc rồng đá thời Trần |
| Dấu tích vạc đồng Phổ Minh | Thời Trần, đúc bằng đồng nguyên chất cỡ lớn | Từng đặt trước sân chùa, hiện còn bệ đá kê chân vạc | Một trong An Nam tứ đại khí biểu trưng sức mạnh Đại Việt thời Trần |
| Bộ tượng Trúc Lâm Tam Tổ tại Thượng điện | Thế kỷ XVII (thời Lê Trung hưng), gỗ sơn son thếp vàng | Gồm tượng Phật hoàng nhập Niết bàn, Pháp Loa và Huyền Quang | Tôn vinh ba vị Tổ sư sáng lập Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử |
Bảo vật quốc gia và di sản điêu khắc tại chùa Phổ Minh
Không chỉ nổi danh với ngọn bảo tháp mười bốn tầng cổ kính, chùa Phổ Minh còn là nơi lưu giữ những tác phẩm điêu khắc gỗ, điêu khắc đá nguyên bản từ thời Trần (thế kỷ XIII - XIV). Mỗi hiện vật tại chùa đều là một chuẩn mực vàng son của lịch sử mỹ thuật cổ Việt Nam.
Bộ cánh cửa gỗ lim chạm rồng thời Trần nguyên bản
Tại gian trung tâm của tòa Tiền đường chùa Phổ Minh, công trình điêu khắc gỗ quý giá nhất đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia (đợt 1 năm 2012) chính là bộ cánh cửa gỗ chạm rồng có niên đại từ thế kỷ XIII - XIV. Bộ cửa gồm 4 cánh lớn ghép thành hai cặp mở vào gian giữa, mỗi cánh làm từ một tấm gỗ lim nguyên khối dày dặn, chiều cao khoảng 1,92 mét.
Trên bề mặt bốn cánh cửa, các nghệ nhân cung đình thời Trần đã vận dụng kỹ thuật chạm bong kênh, chạm lộng nhiều lớp kết hợp chạm chìm tinh vi để tạo nên bức tranh tổng thể "Long vân đại hội" hoàn mỹ. Hai cánh cửa chính ở giữa chạm nổi đôi rồng lớn bay vút lên cao chầu vào viên ngọc sáng đặt trong khuôn hình lá đề — biểu tượng của sự giác ngộ Phật pháp. Thân rồng thời Trần uốn khúc nhịp nhàng, khỏe khoắn nhưng toát lên vẻ hiền hòa, từ bi, bao quanh bởi hoa văn sóng nước cuộn trào, mây lửa và diềm hoa dây cúc cách điệu.

Dấu tích vạc đồng tứ đại khí và rồng đá
Trong lịch sử văn hiến Đại Việt thời Lý - Trần, sử sách từng truyền tụng bốn công trình nghệ thuật đúc đồng xuất sắc nhất của quốc gia gọi là An Nam tứ đại khí, bao gồm: Tháp Báo Thiên, Chuông Quy Điền, Tượng Phật chùa Quỳnh Lâm và vạc đồng Phổ Minh (đặt tại sân chùa Phổ Minh, phủ Thiên Trường). Theo sách Đại Việt sử ký toàn thư, chiếc vạc đồng Phổ Minh được đúc vào thời Trần có kích thước khổng lồ, sâu hơn một trượng, dùng trong các kỳ đại lễ của hoàng triều. Đầu thế kỷ XV, quân Minh đã phá hủy chiếc vạc đồng để lấy đồng đúc vũ khí, hiện nay trước sân chùa còn lưu lại những bệ đá lớn kê chân vạc cùng tấm bia đá dựng năm 1932 ghi chép lịch sử bảo vật.
Bên cạnh đó, ngay tại bậc thềm dẫn lên gian giữa tòa Tiền đường chùa Phổ Minh hiện vẫn bảo tồn nguyên vẹn hai đôi rồng đá (4 thành bậc chạm rồng) từ thời Trần. Thân rồng uốn lượn 7 khúc mềm mại từ trên thềm đổ xuống chân bậc, miệng rồng ngậm ngọc, bờm bay ngược, trên thân rồng khắc dòng chữ Hán "Hưng Long thập tam niên" xác nhận niên đại tạo tác năm 1305.
Giá trị di sản đặc biệt và công tác bảo tồn chùa Phổ Minh
Trải qua hơn bảy thế kỷ tồn tại giữa lòng đất phát tích vương triều Trần, chùa Phổ Minh không chỉ là một di tích kiến trúc nghệ thuật bậc nhất mà còn là biểu tượng cho tinh thần nhập thế, hòa hợp và yêu chuộng hòa bình của Phật giáo Việt Nam. Công tác bảo tồn và phát huy giá trị cổ tự luôn được gắn kết chặt chẽ với đời sống văn hóa cộng đồng.
Tâm điểm văn hóa tâm linh vùng đất cổ Tức Mặc
Trong tổng thể không gian văn hóa thời Trần tại phường Lộc Vượng, nếu như khu vực Đền Trần ở phía đông là nơi tôn vinh vương quyền và võ công giữ nước của các vị vua Trần, thì chùa Phổ Minh (hay chùa Tháp) ở phía tây lại là biểu trưng cho thần quyền Phật pháp và tư tưởng "Cư trần lạc đạo" của Đức Phật hoàng. Sự kết hợp hài hòa giữa Đền và Chùa trên cùng dải đất cổ Tức Mặc đã phản ánh trọn vẹn triết lý trị quốc nhân nghĩa của nhà Trần. Hằng năm, vào dịp rằm tháng Giêng và ngày mùng 1 tháng 11 âm lịch (ngày tưởng niệm Phật hoàng nhập Niết bàn), chùa Phổ Minh luôn là điểm khởi đầu của lễ rước Kiệu Ngọc Lộ trang trọng.
Giá trị di sản trường tồn của ngôi cổ tự được đúc kết qua ba phương diện lớn:
- Giá trị kiến trúc Phật giáo thời Trần: Bảo lưu nguyên vẹn ngọn bảo tháp 14 tầng xây năm 1305 bằng đá xanh và gạch Hưng Long thập tam niên cùng quy hoạch kiến trúc nội công ngoại quốc cổ kính.
- Giá trị mỹ thuật và khảo cổ độc bản: Sở hữu Bảo vật quốc gia là bộ cánh cửa gỗ chạm rồng thế kỷ XIII - XIV, hai đôi rồng đá bậc thềm nguyên bản và dấu tích vạc đồng Phổ Minh thuộc An Nam tứ đại khí.
- Giá trị tư tưởng và lịch sử Thiền phái Trúc Lâm: Là chốn tổ gắn liền với hành trạng tu hành, thuyết pháp và nơi tôn trí xá lợi Phật hoàng Trần Nhân Tông ngay trên quê hương nhà Trần.
Nỗ lực bảo tồn kiến trúc cổ và phát huy di sản
Nhằm bảo vệ bền vững công trình kiến trúc gạch đá hơn 700 năm tuổi, ngành văn hóa cùng các viện nghiên cứu bảo tồn di tích đã thực hiện nhiều chương trình khảo sát địa chất và trùng tu khoa học đối với chùa Phổ Minh. Ngọn bảo tháp 14 tầng và hệ thống cấu kiện gỗ tại tòa Tiền đường, Thượng điện luôn được bảo dưỡng định kỳ bằng vật liệu truyền thống, tuyệt đối tuân thủ nguyên tắc bảo tồn nguyên trạng yếu tố gốc.
Cùng với công tác bảo tồn thực địa, việc ứng dụng công nghệ số để lưu trữ hồ sơ kiến trúc của bảo tháp, bản dập văn bia Hán Nôm và hình ảnh chi tiết các bảo vật đang giúp di sản đến gần hơn với công chúng. Đồng hành cùng sứ mệnh số hóa và lan tỏa di sản văn hiến dân tộc, chuyên trang Ninh Bình NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống dữ liệu bách khoa toàn diện về các danh lam cổ tự, di tích quốc gia đặc biệt và lịch sử văn hóa vùng Nam châu thổ sông Hồng.
Giữa nhịp sống hiện đại không ngừng chảy trôi, chùa Phổ Minh vẫn trầm mặc soi bóng xuống mặt hồ phẳng lặng cùng ngọn bảo tháp mười bốn tầng kiêu hãnh vươn cao giữa trời mây Tức Mặc. Tiếng chuông chùa ngân nga hòa quyện cùng hào khí ngàn năm của thời đại Đông A tại nơi đây sẽ mãi là ngọn đuốc trí tuệ soi sáng lòng nhân ái, tinh thần hòa hợp và niềm tự hào về một nền văn hiến Đại Việt rực rỡ.
NSSC Ninh Bình
ninhbinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Ninh Bình.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Ninh Bình.
Bài liên quan
Chùa Tam Chúc - Quần thể kiến trúc Phật giáo hùng vĩ bên hồ Lục Nhạc
Chùa Tam Chúc là quần thể kiến trúc Phật giáo cổ kính gắn liền truyền thuyết Tiền Lục Nhạc, Hậu Thất Tinh, nổi bật với Điện Tam Thế, chùa Ngọc và cột kinh đá.
Cố đô Hoa Lư - Kinh đô đá trường tồn mở đầu kỷ nguyên độc lập tự chủ của dân tộc
Cố đô Hoa Lư là kinh đô đầu tiên của nhà nước phong kiến trung ương tập quyền Việt Nam với quy hoạch thành lũy núi đá hiểm yếu và đền thờ Đinh, Lê cổ kính.
Tam Cốc Bích Động - Bức tranh sơn thủy hữu tình giữa dòng sông Ngô Đồng và núi đá cố đô
Tam Cốc Bích Động hội tụ vẻ đẹp kỳ vĩ của ba hang động xuyên thủy trên dòng sông Ngô Đồng cùng ngôi chùa cổ kính tựa lưng vào vách núi đá vôi Ninh Bình.



