Tam Cốc Bích Động - Bức tranh sơn thủy hữu tình giữa dòng sông Ngô Đồng và núi đá cố đô
NSSC Ninh BìnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Tam Cốc Bích Động là thắng cảnh sơn thủy trứ danh nằm tại xã Ninh Hải, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, thuộc phân khu trọng điểm phía tây nam vùng lõi di sản thế giới. Hội tụ vẻ đẹp kỳ ảo của hệ thống Hang Cả, Hang Hai và Hang Ba xuyên qua lòng núi đá vôi trên dòng sông Ngô Đồng cùng ngôi cổ tự uy nghiêm mệnh danh Nam thiên đệ nhị động, nơi đây phản chiếu sự giao hòa tuyệt mỹ giữa địa chất tự nhiên và văn hóa tâm linh Việt Nam.
Kiến tạo địa mạo karst và thủy hệ tại Tam Cốc Bích Động
Cấu trúc địa chất của Tam Cốc Bích Động được hình thành trong cùng tiến trình kiến tạo khối đá vôi Hoa Lư có niên đại hơn 240 triệu năm thuộc kỷ Trias giữa. Trải qua hàng triệu năm phong hóa nhiệt đới ẩm và sự bào mòn bền bỉ của dòng chảy ngầm, khu vực này đã phát triển thành dạng địa hình thung lũng karst ngập nước xen kẽ các tháp đá vôi độc lập.
Dòng sông Ngô Đồng uốn lượn giữa thung lũng đá vôi
Trục cảnh quan trung tâm định hình diện mạo toàn khu danh thắng chính là dòng sông Ngô Đồng — một nhánh thủy đạo tự nhiên bắt nguồn từ vùng đầm nước và khe suối trong dãy núi đá vôi phía tây, chảy uốn lượn qua các hẻm núi trước khi hòa vào hệ thống sông Sào Khê và sông Vạc. Khác với những dòng sông đồng bằng có đê bao nhân tạo, sông Ngô Đồng lấy chính hai dãy núi đá vôi sừng sững làm bờ tự nhiên, ôm ấp dải đất bồi phù sa màu mỡ ngay dưới chân vách đá.
Theo cơ chế thủy văn karst đặc thù, mực nước trên sông được điều tiết tự nhiên bởi hệ thống hồ đầm vùng đệm như vườn chim Thung Nham và mạng lưới mạch nước ngầm chảy ra từ các khe nứt đá vôi. Nhờ lưu tốc dòng chảy chậm và độ sâu trung bình vừa phải, làn nước luôn giữ được độ trong trẻo, làm nổi bật các tầng tảo thủy sinh dưới đáy và phản chiếu bóng núi đá vôi có nhiều hình thù sinh động như núi Hàm Rồng, núi Đầu Voi, núi Kim Quy hay núi Phượng Hoàng. Từ đỉnh núi Ngọa Long tại thắng cảnh Hang Múa Ninh Bình nằm kế cận, toàn bộ dải sông Ngô Đồng hiện lên mềm mại như một dải lụa vắt ngang qua thung lũng đá cổ đại.
Hệ thống ba hang xuyên thủy và thạch nhũ kỳ ảo
Tên gọi "Tam Cốc" trong tiếng Hán Việt mang ý nghĩa là "ba hang", chỉ tổ hợp Hang Cả, Hang Hai và Hang Ba được dòng sông Ngô Đồng đục xuyên qua lòng ba ngọn núi đá vôi liên tiếp. Đây là những hang động karst phát triển theo phương nằm ngang ở chân núi, hình thành do quá trình xâm thực hóa học kết hợp mài mòn cơ học của dòng chảy trong giai đoạn mực nước biển và mực nước ngầm biến đổi vào kỷ Đệ Tứ.
Trong ba hang xuyên thủy, Hang Cả là hang lớn và dài nhất với chiều dài khoảng 127 mét, xuyên qua một quả núi lớn với cửa hang rộng hơn 20 mét. Trần Hang Cả uốn vòm cao ráo, nơi các dòng nước giàu canxi cacbonat thấm qua vách đá đã kết tủa thành hàng trăm nhũ đá rủ xuống với nhiều hình khối kỳ thú, tạo nên bầu không khí mát lạnh quanh năm. Cách Hang Cả gần một ki-lô-mét xuôi theo dòng nước là Hang Hai dài khoảng 60 mét, nổi bật với những dải thạch nhũ buông rủ thành từng chùm uốn lượn trên vòm trần. Điểm cuối của hành trình thủy đạo là Hang Ba dài khoảng 50 mét, có vòm trần thấp hơn hai hang đầu như một chiếc cổng vòm đá tự nhiên khép lại tuyến hang xuyên thủy kỳ vĩ.
Bảng tổng hợp dưới đây hệ thống hóa các thông số địa chất, kiến trúc và giá trị di sản của danh thắng:
| Hạng mục cấu thành | Quy mô và đặc điểm cấu trúc | Giá trị địa chất, lịch sử và văn hóa |
|---|---|---|
| Tuyến thủy đạo Tam Cốc | Gồm Hang Cả (127m), Hang Hai (60m), Hang Ba (50m) trên sông Ngô Đồng | Hệ thống hang karst xuyên thủy tiêu biểu trong thung lũng đá vôi |
| Quần thể chùa Bích Động | Kiến trúc "Tam cấp" gồm chùa Hạ, chùa Trung, chùa Thượng trên núi Ngũ Nhạc | Khởi dựng năm 1428 thời Hậu Lê, hài hòa tuyệt đối với địa hình núi đá |
| Động Tối và động Xuyên Thủy | Động khô trên lưng núi và động nước hình bán nguyệt dài 350m xuyên núi | Mệnh danh Nam thiên đệ nhị động năm 1773 với bia đá khắc chữ Hán |
| Khu di tích đền Thái Vi | Tọa lạc tại thôn Văn Lâm, kiến trúc đá xanh nguyên khối chạm khắc tinh xảo | Nơi thờ các vua triều Trần gắn liền với căn cứ Hành cung Vũ Lâm |
| Cảnh quan cánh đồng lúa Tam Cốc | Ruộng lúa nước trải dọc hai bờ sông Ngô Đồng dưới chân vách đá karst | Một trong những cánh đồng lúa đẹp nhất Việt Nam, biểu tượng văn minh lúa nước |
Cảnh quan sinh thái nông nghiệp đặc sắc ở Tam Cốc Bích Động
Giá trị thẩm mỹ độc bản làm nên danh tiếng quốc tế của Tam Cốc Bích Động chính là sự kết hợp hữu cơ giữa địa mạo núi đá vôi hoang sơ và cảnh quan canh tác nông nghiệp truyền thống của cư dân bản địa. Không gian nơi đây không phải là một vùng thiên nhiên tách biệt khỏi con người mà là một cảnh quan văn hóa sống động được bồi đắp qua nhiều thế kỷ.
Sắc màu cánh đồng lúa nước theo nhịp mùa sinh trưởng
Dọc hai bên bờ dòng sông Ngô Đồng, người dân thôn Văn Lâm từ bao đời nay đã tận dụng lớp bùn phù sa màu mỡ bồi lắng trong các thung lũng hẹp giữa hai vách núi để gieo cấy vụ lúa chiêm xuân. Vào những tháng đầu xuân, cánh đồng lúa Tam Cốc khoác lên mình tấm thảm xanh non mơn mởn của mạ mới bén rễ, hòa cùng sắc xanh thẫm của thảm thực vật trên núi đá vôi. Khi bước sang khoảng cuối tháng năm đầu tháng sáu âm lịch, toàn bộ thung lũng chuyển sang sắc vàng óng ả của lúa chín rộ, tương phản rực rỡ với màu xám trầm mặc của vách đá và làn nước xanh biếc ở giữa.
Phương thức canh tác lúa nước trong thung ngập karst đòi hỏi tri thức bản địa sâu sắc để thích ứng với mực nước lên xuống theo mùa mưa lũ. Cư dân địa phương chọn giống lúa có thân dẻo, chịu ngập tốt và thu hoạch thủ công trên những chiếc thuyền nan nhẹ nhàng lướt trên mặt nước. Chính bức tranh giao hòa giữa lao động nông nghiệp truyền thống và kỳ quan thiên nhiên ấy đã đưa hình ảnh cánh đồng lúa nơi đây trở thành biểu tượng nhiếp ảnh di sản nổi tiếng toàn cầu.
Đa dạng sinh học rừng núi đá và vùng ngập nước
Bao bọc xung quanh thung lũng sông Ngô Đồng là hệ sinh thái rừng đặc dụng Hoa Lư phát triển trên nền đá vôi tai mèo hiểm trở. Thảm thực vật tại đây mang đặc trưng của rừng nhiệt đới thường xanh và nửa rụng lá trên núi đá, quy tụ hàng trăm loài thực vật bản địa như chò chỉ, trai lý, sấu cổ thụ, sung rừng, vạn tuế đá vôi cùng nhiều loài dây leo và thảo dược quý. Hệ rễ cây đâm sâu vào các khe nứt đá vôi vừa giữ ẩm, chống xói mòn bề mặt, vừa tạo nguồn thức ăn tự nhiên cho các loài động vật hoang dã.
Hệ động vật tại khu vực ghi nhận sự sinh trưởng của nhiều loài chim nước như cò trắng, vạc, diệc xám, le le, bói cá cùng các loài thú nhỏ, bò sát và linh trưởng cư trú trên các đỉnh núi cao. Dưới mặt nước sông Ngô Đồng và các đầm lầy kế cận, quần xã thực vật thủy sinh như súng, sen, rong đuôi chó, cỏ năng đóng vai trò như bộ lọc sinh học tự nhiên, duy trì môi trường sống trong lành cho các loài cá chép, cá trôi, cá rô đồng, tôm tép và nhuyễn thể nước ngọt.

Di tích lịch sử và kiến trúc tâm linh tại Tam Cốc Bích Động
Bên cạnh vẻ đẹp kỳ vĩ của ba hang nước và cánh đồng lúa, Tam Cốc Bích Động còn là vùng đất hội tụ chiều sâu lịch sử quân sự thời Trần và nghệ thuật kiến trúc chùa hang độc đáo thời Hậu Lê. Mỗi ngọn núi, mái chùa và ngôi đền cổ nơi đây đều lưu giữ những trang sử hào hùng về ý chí bảo vệ nền độc lập và bản sắc văn hóa dân tộc.
Cổ tự ba tầng trên núi đá và danh hiệu lịch sử
Cách bến sông Ngô Đồng khoảng hai ki-lô-mét là khu danh thắng Bích Động nằm trên sườn núi Ngũ Nhạc Sơn thuộc thôn Đam Khê. Ngôi chùa cổ ban đầu có tên là "Bạch Ngọc Thạch Sơn Đồng", được khởi dựng từ năm 1428 đầu thời Hậu Lê và được hai vị hòa thượng Trí Kiên và Trí Thể trùng tu, mở rộng vào năm Giáp Ngọ 1705 thời vua Lê Dụ Tông. Điểm đặc sắc nhất của công trình là lối kiến trúc "Tam cấp" dựa hoàn toàn vào thế núi đá vôi tự nhiên, phân bổ thành ba ngôi chùa tách biệt theo độ cao gồm chùa Hạ, chùa Trung và chùa Thượng.
Chùa Hạ nằm ở chân núi với năm gian kiến trúc gỗ lim truyền thống dựng trên nền đá cao, mái lợp ngói mũi hài uốn cong thanh thoát và tám cột đá nguyên khối cao hơn bốn mét. Từ chùa Hạ bước lên 120 bậc đá men theo sườn núi chữ S sẽ tới chùa Trung — ngôi chùa có một nửa cấu trúc gắn liền vào hang đá trong lòng núi và một nửa lộ thiên dưới mái ngói hai tầng tám đao, bên trong đặt quả chuông đồng lớn đúc từ thời Cảnh Thịnh và các pho tượng Phật cổ kính. Đi xuyên qua Động Tối với những dải nhũ đá trầm mặc và bước tiếp gần 40 bậc đá nữa là tới chùa Thượng nằm ở vị trí cao nhất gần đỉnh núi Bích Động, nơi thờ Quan Âm Bồ Tát và mở ra tầm nhìn bao quát toàn bộ năm ngọn núi độc lập chầu về cố đô.
Dưới chân núi Ngũ Nhạc Sơn là động Xuyên Thủy — một hang nước ngầm hình bán nguyệt dài khoảng 350 mét chạy xuyên suốt từ sườn đông sang sườn tây của ngọn núi. Năm Quý Tỵ 1773, Tể tướng Nguyễn Nghiễm (thân phụ của đại thi hào Nguyễn Du) khi đến vãng cảnh chùa và ngắm nhìn bức tranh non xanh, nước biếc, mây trời, ruộng đồng hòa quyện bốn bề đã vô cùng cảm phục, đích thân đặt tên cho động là "Bích Động" (Động Xanh). Một năm sau, vào năm Giáp Ngọ 1774, chúa Trịnh Sâm ngự giá đến thăm và cho khắc bốn chữ lớn Nam thiên đệ nhị động (Động đẹp thứ nhì trời Nam, chỉ sau động Hương Tích) lên vách đá cửa động, khẳng định vị thế danh thắng bậc nhất của vùng đất này.
Dấu ấn vương triều Trần nơi căn cứ địa núi rừng
Không gian thung lũng Tam Cốc - Văn Lâm còn gắn liền mật thiết với lịch sử vương triều Trần ở thế kỷ XIII thông qua hệ thống căn cứ địa Hành cung Vũ Lâm và ngôi đền Thái Vi cổ kính. Năm 1258, sau cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ nhất thắng lợi, vua Trần Thái Tông đã nhường ngôi cho thái tử rồi tìm về vùng núi Vũ Lâm hiểm trở, kín đáo ở phía nam Cố đô Hoa Lư xưa để lập am Thái Vi tu hành và xây dựng hậu cứ chiến lược. Trong các cuộc kháng chiến lần thứ hai (1285) và lần thứ ba (1288), nơi đây trở thành đại bản doanh quan trọng nơi các vua Trần cùng Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn hội bàn kế sách giữ nước, tích trữ lương thảo và luyện tập thủy quân trên các dòng sông ngầm.
Cũng chính tại mảnh đất giàu linh khí này, sau khi đất nước sạch bóng ngoại xâm và nền thái bình được củng cố, Phật hoàng Trần Nhân Tông đã về am Thái Vi xuất gia tu hành lần đầu tiên vào năm 1294 trước khi lên núi Yên Tử thống nhất Phật giáo Đại Việt thành Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử mang đậm tinh thần nhập thế, hòa hợp và yêu chuộng hòa bình. Để tưởng nhớ công đức các vị vua đầu triều Trần, nhân dân địa phương đã dựng đền Thái Vi ngay trên nền am cổ xưa theo thế "tiền bái, hậu thần", nổi bật với nghệ thuật chạm khắc đá xanh nguyên khối tinh xảo từ cột trụ, xà ngang, khám thờ cho tới đôi ngựa đá và bia đá thế kỷ XVII.
Bảo tồn di sản thiên nhiên và văn hóa Tam Cốc Bích Động
Ngày nay, Tam Cốc Bích Động được xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt và là một trong ba phân khu hợp phần cốt lõi cấu thành nên Quần thể danh thắng Tràng An được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa và Thiên nhiên Thế giới. Sự gắn kết chặt chẽ giữa bảo tồn sinh thái karst và gìn giữ di sản văn hóa làng xã đã tạo nên sức sống bền vững cho danh thắng.
Vai trò hợp phần cốt lõi trong di sản thế giới
Trong tổng thể hồ sơ Di sản Thế giới, phân khu Tam Cốc - Bích Động đóng vai trò minh chứng tiêu biểu cho vẻ đẹp thẩm mỹ ngoại hạng (tiêu chí vii) và quá trình tiến hóa địa mạo karst giai đoạn cuối (tiêu chí viii). Sự hiện diện của những tháp đá vôi bị chia cắt mạnh, các thung lũng ngập nước theo mùa cùng hệ thống hang xuyên thủy trên dòng sông Ngô Đồng đã bổ sung mảnh ghép hoàn chỉnh cho bức tranh địa chất của toàn vùng lõi di sản. Công tác bảo tồn tại đây đặc biệt chú trọng đến việc giữ gìn nguyên trạng ranh giới tự nhiên giữa chân núi đá vôi và cánh đồng lúa, nghiêm cấm mọi hoạt động khai thác đá hay xây dựng công trình kiên cố làm biến dạng đường chân trời cảnh quan.
Mạch nguồn văn hóa làng nghề của cư dân bản địa
Nằm ngay tại cửa ngõ bến thuyền Tam Cốc là làng thêu ren Văn Lâm — một làng nghề truyền thống có lịch sử hơn 700 năm gắn liền với thời kỳ hoàng thái hậu Linh Từ Quốc Mẫu Trần Thị Dung truyền dạy nghề thêu cung đình cho người dân vùng căn cứ Vũ Lâm. Trải qua hàng thế kỷ, những đường kim mũi chỉ tinh tế mô phỏng cảnh sắc thiên nhiên sơn thủy, hoa lá, chim muông của vùng đất Tam Cốc vẫn được các thế hệ nghệ nhân Văn Lâm gìn giữ như một phần hồn cốt di sản phi vật thể.
Cách đó không xa, nghệ thuật chế tác đá tại làng đá mỹ nghệ Ninh Vân cũng để lại dấu ấn đậm nét trên các hạng mục kiến trúc đá của đền Thái Vi và chùa Bích Động. Bên cạnh đó, đời sống văn hóa vùng đệm còn gắn liền với các thức quà và ẩm thực truyền thống mang hương vị núi rừng đá vôi như dê núi Ninh Bình, tạo nên bức tranh văn hóa bản địa đa sắc màu, hài hòa giữa con người và thiên nhiên.
Với vẻ đẹp kỳ vĩ của Hang Cả, Hang Hai và Hang Ba, sắc vàng thơ mộng của cánh đồng lúa Tam Cốc cùng chiều sâu lịch sử văn hiến tại chùa cổ Bích Động và đền Thái Vi, Tam Cốc Bích Động xứng đáng là viên ngọc quý của non nước Việt Nam. Nhằm gìn giữ và lan tỏa hệ giá trị di sản cố đô đến cộng đồng trong và ngoài nước, cổng thông tin Ninh Bình NSSC liên tục cập nhật các chuyên khảo bách khoa chuẩn xác về địa danh, lịch sử và văn hóa bản địa tỉnh Ninh Bình.
NSSC Ninh Bình
ninhbinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Ninh Bình.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Ninh Bình.
Bài liên quan
Chùa Tam Chúc - Quần thể kiến trúc Phật giáo hùng vĩ bên hồ Lục Nhạc
Chùa Tam Chúc là quần thể kiến trúc Phật giáo cổ kính gắn liền truyền thuyết Tiền Lục Nhạc, Hậu Thất Tinh, nổi bật với Điện Tam Thế, chùa Ngọc và cột kinh đá.
Cố đô Hoa Lư - Kinh đô đá trường tồn mở đầu kỷ nguyên độc lập tự chủ của dân tộc
Cố đô Hoa Lư là kinh đô đầu tiên của nhà nước phong kiến trung ương tập quyền Việt Nam với quy hoạch thành lũy núi đá hiểm yếu và đền thờ Đinh, Lê cổ kính.
Tính giá buổi trải nghiệm thêu ở Ninh Bình: trả đủ công người hướng dẫn
Tính giá buổi trải nghiệm thêu ở Ninh Bình đủ công người hướng dẫn, rõ chi phí và điều kiện đặt chỗ, giúp cơ sở bảo vệ thu nhập và giữ chất lượng trải nghiệm.



