Bỏ qua đến nội dung

Làng thêu ren Văn Lâm - Tinh hoa bảy thế kỷ đường kim mũi chỉ bên bến Tam Cốc

Giữa vùng non nước kỳ vĩ của cố đô Ninh Bình, làng thêu ren Văn Lâm đã lưu giữ và phát triển nghệ thuật thêu tay cổ truyền suốt hơn bảy trăm năm qua. Từ kỹ nghệ cung đình thời nhà Trần đến phong cách đăng ten thanh thoát, các thế hệ nghệ nhân đã kiến tạo nên di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đầy tự hào.

NSSC Ninh BìnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Nghệ nhân cao niên truyền dạy kỹ thuật thêu tay cổ truyền bên khung thêu tại làng thêu ren Văn Lâm

Ẩn mình bên dòng sông Ngô Đồng uốn lượn dưới chân những dãy núi đá vôi trùng điệp của quần thể Tam Cốc Bích Động, làng thêu ren Văn Lâm thuộc xã Ninh Hải Hoa Lư là cái nôi thủ công mỹ nghệ danh tiếng bậc nhất vùng châu thổ Bắc Bộ. Suốt nhiều thế kỷ tiếp nối mạch nguồn văn hiến, cư dân bản địa đã kết tinh sự khéo léo, nhẫn nại vào từng đường kim mũi chỉ để tạo nên diện mạo văn hóa đặc sắc giữa lòng di sản thế giới.

Cội nguồn hơn 700 năm lịch sử của làng thêu ren Văn Lâm

Trong bức tranh văn hóa làng nghề vùng Nam đồng bằng sông Hồng, làng thêu ren Văn Lâm sở hữu bề dày lịch sử gắn liền với những trang sử hào hùng của dân tộc từ thế kỷ XIII. Sự hình thành và phát triển của nghề thêu nơi đây phản ánh quá trình chuyển giao kỹ nghệ từ chốn cung đình phong kiến xuống đời sống dân gian, đồng thời thể hiện khả năng tiếp biến tinh hoa kỹ thuật phương Tây sáng tạo của người thợ bản địa.

Dấu ấn Quốc mẫu Trần Thị Dung truyền nghề thời Trần

Theo thần phả lưu giữ tại địa phương cùng các nguồn sử liệu cổ, cội nguồn nghề thêu tại thôn Văn Lâm bắt đầu từ thời kỳ kháng chiến chống quân Nguyên Mông vào thế kỷ XIII. Khi triều đình nhà Trần dưới sự lãnh đạo của Thái thượng hoàng vua Trần Thái Tông và Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn chọn vùng núi rừng hiểm trở phủ Trường Yên để xây dựng căn cứ địa Hành cung Vũ Lâm, đời sống cung đình đã gắn kết mật thiết với cư dân bản địa.

Trong thời gian lưu trú tại hậu phương chiến lược này, Linh Từ Quốc mẫu Trần Thị Dung nhận thấy người dân thôn Văn Lâm vốn cần cù, khéo léo nhưng cuộc sống còn vất vả nơi thung lũng ngập nước. Bà đã trực tiếp mở lớp truyền dạy cho phụ nữ trong vùng kỹ thuật trồng dâu, chăn tằm, ươm tơ cùng nghề thêu thùa may vá tinh xảo của hoàng cung. Những sản phẩm ban đầu do thợ Văn Lâm chế tác chủ yếu là trang phục triều nghi, xiêm y vương hầu, tàn lọng, cờ xí phục vụ đại quân nhà Trần và các vật phẩm nghi lễ như y môn, câu đối, phướn thờ dùng trong đền miếu cổ vùng Cố đô Hoa Lư. Trải qua các triều đại Hậu Lê đến triều Nguyễn, tiếng thơm về đường kim mũi chỉ chuẩn xác của thợ Văn Lâm ngày càng lan tỏa, đóng góp nhiều nghi trượng lộng lẫy cho các kỳ quốc lễ như lễ hội Hoa Lư hằng năm.

Bước ngoặt giao thoa kỹ thuật ren Pháp đầu thế kỷ XX

Bên cạnh nền tảng thêu màu cổ truyền phương Đông hơn 700 năm, diện mạo nghệ thuật của làng nghề đã chứng kiến cuộc cách mạng kỹ thuật quan trọng vào đầu thế kỷ XX. Khoảng năm 1910, hai người con ưu tú của thôn là cụ Đinh Ngọc Hênh và cụ Đinh Ngọc Xoan đã rời quê hương lên Hà Nội học hỏi kỹ thuật thêu ren trắng (broderie ajourée và dentelle) do người Pháp du nhập vào Đông Dương.

Sau khi nắm vững nguyên lý rút sợi, vắt chỉ và tạo lỗ hoa văn đăng ten châu Âu, cụ Đinh Ngọc Hênh cùng cụ Đinh Ngọc Xoan đã trở về quê nhà truyền dạy rộng rãi cho dân làng. Nhờ nền tảng tay nghề thêu cổ truyền vững chắc, người thợ Văn Lâm nhanh chóng làm chủ kỹ thuật thêu ren rua, đồng thời cải tiến cách đi kim để dung hòa nét thanh thoát của ren phương Tây với hồn cốt mềm mại của mỹ thuật truyền thống Việt Nam. Sự giao thoa giữa hai dòng chảy Đông và Tây đã định hình nên thương hiệu thêu ren Văn Lâm hoàn chỉnh, đưa hàng vạn tác phẩm thêu tay bản địa vươn tới các thị trường châu Âu và Nhật Bản.

Tiêu chí di sảnThông tin lịch sử và văn hóa chuẩn xácÝ nghĩa đối với bản sắc làng nghề
Tên gọi chính thứcLàng thêu ren Văn Lâm (Nghề thêu ren Ninh Hải)Một trong những cái nôi nghề thêu tay lâu đời nhất Việt Nam
Vị trí địa lýThôn Văn Lâm, xã Ninh Hải, khu vực Hoa Lư, tỉnh Ninh BìnhNằm trong vùng lõi Di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới Tràng An
Niên đại khởi nguồnThế kỷ XIII dưới triều đại nhà Trần (hơn 700 năm lịch sử)Gắn liền với căn cứ địa Hành cung Vũ Lâm thời kháng chiến chống Nguyên Mông
Nhân vật khai sángLinh Từ Quốc mẫu Trần Thị Dung và hai cụ Đinh Ngọc Hênh, Đinh Ngọc XoanKết hợp truyền thống thêu cung đình thời Trần với kỹ nghệ ren Pháp năm 1910
Di tích tâm linhĐền Tổ nghề thêu Văn Lâm tại thôn Văn Lâm, xã Ninh HảiKhông gian phụng thờ tiên tổ và giáo dục truyền thống đạo nghề
Danh hiệu vinh danhDi sản văn hóa phi vật thể quốc gia (ghi danh năm 2024)Khẳng định giá trị lịch sử, mỹ thuật và sức sống bền bỉ của cộng đồng

Không gian văn hóa và chất liệu tại làng thêu ren Văn Lâm

Không giống nhịp điệu ồn ào của những làng nghề cơ khí, không gian làng thêu ren Văn Lâm mang vẻ đẹp tĩnh lặng hòa quyện cùng cảnh sắc sơn thủy hữu tình. Chính môi trường sinh thái tự nhiên đặc trưng vùng núi đá ngập nước Hoa Lư cùng nguồn nguyên liệu tơ sợi truyền thống đã nuôi dưỡng cảm hứng thẩm mỹ tinh tế cho bao thế hệ người thợ.

Khung thêu gỗ tròn cùng bộ kim chỉ màu và kéo cắt chỉ thủ công của người thợ làng thêu ren Văn Lâm
Khung thêu gỗ tròn cùng bộ kim chỉ màu và kéo cắt chỉ thủ công của người thợ làng thêu ren Văn Lâm

Nếp làng nghề bên dòng Ngô Đồng và đền Tổ nghề

Địa thế thôn Văn Lâm gắn kết hữu cơ với cảnh quan kỳ vĩ của vùng lõi Quần thể danh thắng Tràng An. Ngôi làng trải dài dọc hai bờ sông Ngô Đồng trong xanh dẫn vào hệ thống hang động ngập nước, phía sau là những dãy núi đá vôi soi bóng xuống cánh đồng lúa bốn mùa đổi sắc. Trong những nếp nhà nằm sát bến thuyền, hình ảnh các cụ cao niên, phụ nữ và trẻ nhỏ quây quần bên khung thêu đã trở thành nét sinh hoạt văn hóa ăn sâu vào máu thịt người dân xã Ninh Hải Hoa Lư.

Tâm điểm tâm linh của cộng đồng làng nghề là ngôi đền Tổ nghề thêu Văn Lâm cổ kính tọa lạc giữa lòng thôn, nơi nhân dân thành kính phụng thờ Linh Từ Quốc mẫu Trần Thị Dung cùng các vị tiên tổ họ Đinh có công truyền dạy kỹ nghệ thêu ren. Hằng năm, vào các dịp lễ tiết truyền thống, đại diện các dòng họ đều tổ chức lễ dâng hương cùng những tác phẩm thêu tay xuất sắc lên ban thờ tại đền Tổ nghề thêu Văn Lâm, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn.

Khung thêu gỗ tròn cùng nguyên liệu chỉ tơ bản địa

Để tạo nên những tác phẩm tinh xảo, người thợ Văn Lâm đặc biệt coi trọng việc tuyển chọn nền vải và sợi chỉ. Nguồn tơ tằm óng ả từ làng ươm tơ Cổ Chất và lụa mềm mịn của làng dệt lụa Nha Xá luôn là chất liệu lý tưởng để thợ Văn Lâm thể hiện tranh nghệ thuật và trang phục nghi lễ. Bên cạnh đó, dòng sản phẩm ren còn sử dụng vải lanh, vải phin trắng hoặc vải đũi chịu lực kéo căng tốt.

  • Nền vải truyền thống: Ưu tiên lụa tơ tằm tự nhiên, vải lanh, vải phin trắng và vải đũi có độ bền cơ học cao, bề mặt phẳng mịn tôn lên độ bóng sợi chỉ.
  • Hệ thống chỉ thêu: Kết hợp chỉ tơ tằm nhuộm màu tự nhiên cho dòng tranh nghệ thuật và chỉ cốt tông se săn chắc cho các sản phẩm kỹ thuật thêu ren rua.
  • Khung thêu thủ công: Chế tác từ gỗ tự nhiên hoặc tre già chống cong vênh, gồm khung tròn cầm tay và khung chữ nhật cỡ lớn giữ mặt vải căng phẳng.
  • Kim và kéo bấm ren: Sử dụng các cỡ kim nhỏ mảnh từ số 10 đến số 12 cùng kéo mũi nhọn sắc bén để cắt rút sợi dọc, sợi ngang chính xác.

Nghệ thuật chế tác thủ công của làng thêu ren Văn Lâm

Giá trị làm nên danh tiếng vượt thời gian của làng thêu ren Văn Lâm nằm ở hệ thống kỹ thuật thêu tay và rút sợi hoàn toàn thủ công mà máy móc công nghiệp không thể sao chép. Mỗi tác phẩm hoàn thiện là kết quả của quy trình lao động nghệ thuật nghiêm ngặt giữa thị giác nhạy bén và đôi tay điêu luyện.

Cận cảnh họa tiết hoa sen được thêu tay tinh xảo với nghệ thuật pha phối sắc độ chỉ tơ tại làng thêu ren Văn Lâm
Cận cảnh họa tiết hoa sen được thêu tay tinh xảo với nghệ thuật pha phối sắc độ chỉ tơ tại làng thêu ren Văn Lâm

Quy trình châm kim in mẫu và căng vải lên khung

Khâu mở đầu quyết định bố cục chuẩn xác của tác phẩm là công đoạn thiết kế hoa văn và chuyển mẫu lên mặt vải, thường gọi là kỹ thuật châm kim xoa mẫu. Nghệ nhân vẽ phác thảo họa tiết hoa lá, chim muông hoặc cấu trúc hình học của mẫu ren lên giấy bóng kính, sau đó dùng kim nhỏ châm hàng vạn lỗ li ti chạy dọc theo đường nét bản vẽ.

Bản giấy đã châm lỗ được trải phẳng lên tấm vải nền. Người thợ dùng bông tẩm bột phấn trắng pha dầu (với vải sẫm màu) hoặc bột than xanh pha dầu (với vải trắng) xoa đều lên mặt giấy để màu thấm qua lỗ kim, in hằn đường nét đồ án xuống vải. Ngay khi in mẫu xong, tấm vải được đưa lên khung gỗ, dùng dây gai ghim chặt bốn cạnh và kéo căng đều các hướng.

Kỹ thuật thêu đâm xôi nối đầu và rút sợi tạo ren

Trên mặt vải đã căng phẳng, nghệ nhân Văn Lâm phô diễn hệ thống kỹ thuật đi kim đa dạng tùy thuộc thể loại tác phẩm. Đối với dòng thêu màu truyền thống và tranh thêu phong cảnh, kỹ thuật cốt lõi là thêu đâm xôi nối đầu kết hợp thêu lướt vặn, thêu bó hạt, thêu sa hạt và thêu chăng chặn. Khi thực hiện mũi thêu đâm xôi nối đầu, các mũi kim dài ngắn đan cài so le vào nhau theo chiều sinh trưởng tự nhiên của cánh hoa, phiến lá hay bộ lông chim muông, giúp mảng màu chuyển tiếp mượt mà từ đậm sang nhạt như nét cọ vẽ tranh thủy mặc.

Đối với dòng sản phẩm kỹ thuật thêu ren rua (thêu rút sợi, cuốn bô đê), người thợ dùng mũi kéo nhọn bấm đứt một số sợi dọc hoặc sợi ngang của vải nền ở vị trí định sẵn rồi nhẹ nhàng rút bỏ để tạo những ô trống hình lưới. Tiếp theo, nghệ nhân dùng kim dẫn sợi chỉ cuốn chặt quanh các sợi vải còn lại, kết hợp vắt chỉ chéo góc, đan mạng nhện và thêu nổi hoa văn bao quanh viền lỗ trống, biến tấm vải kín đặc thành mặt phẳng đăng ten thông thoáng cho ánh sáng xuyên qua.

Giá trị di sản phi vật thể của làng thêu ren Văn Lâm

Trải qua hơn bảy thế kỷ tồn tại và phát triển, làng thêu ren Văn Lâm đã trở thành biểu tượng văn hóa tiêu biểu của vùng đất cố đô. Năm 2024, nghề thêu ren Ninh Hải (với trung tâm là thôn Văn Lâm) đã chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Các dòng sản phẩm thêu ren tiêu biểu của làng nghề

Sự kết hợp giữa thêu màu cổ truyền thời Trần và kỹ thuật ren rua đã mang lại cho Văn Lâm hệ sinh thái sản phẩm phong phú. Dòng sản phẩm ứng dụng gồm khăn trải bàn đăng ten, rèm cửa ren rua, ga gối thêu hoa nổi, khăn tay lụa và họa tiết thêu trên tà áo dài truyền thống hay trang phục kimono xuất khẩu với vẻ đẹp thanh lịch và độ bền vượt trội.

Dòng sản phẩm thứ hai mang giá trị nghệ thuật độc bản là các bức tranh thêu phong cảnh và tranh thêu hai mặt trên nền lụa mỏng. Lấy cảm hứng từ non nước quê hương, nghệ nhân Văn Lâm đã đưa hình ảnh ba hang nước mùa lúa chín vàng, nhịp cầu đá cổ, mái chùa rêu phong, đàn cò trắng bay trên đầm sen hay đề tài Tùng Cúc Trúc Mai vào khung vải với chiều sâu ánh sáng sống động.

Bảo tồn bí quyết thủ công gắn với du lịch di sản

Trong bối cảnh công nghiệp hóa hiện nay, làng thêu ren Văn Lâm vẫn giữ vững vị thế riêng nhờ giá trị độc bản của đôi bàn tay con người. Nhờ lợi thế nằm ngay trung tâm tuyến du lịch sinh thái đường thủy vùng Hoa Lư, cộng đồng cư dân xã Ninh Hải Hoa Lư đã chủ động gắn kết bảo tồn làng nghề với hoạt động trình diễn văn hóa bản địa, duy trì các lớp truyền nghề miễn phí nhằm trao truyền kỹ thuật thêu đâm xôi nối đầu cho thế hệ trẻ. Độc giả có thể tra cứu thêm hệ thống tư liệu di sản văn hóa vùng cố đô trên cổng thông tin Ninh Bình NSSC.

Hơn bảy trăm năm kể từ ngày Quốc mẫu Trần Thị Dung gieo hạt mầm nghề thêu đầu tiên nơi thung lũng Vũ Lâm xưa, tiếng kéo bấm chỉ và nhịp kim bên khung gỗ tại làng thêu ren Văn Lâm vẫn bền bỉ ngân vang bên dòng Ngô Đồng, dệt nên di sản văn hóa phi vật thể quốc gia rực rỡ trong lòng miền di sản thế giới.

Chia sẻ:
NC

NSSC Ninh Bình

ninhbinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Ninh Bình.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Ninh Bình.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất