Làng dệt lụa Nha Xá - Vẻ đẹp tơ tằm bảy thế kỷ bên tả ngạn sông Hồng
NSSC Ninh BìnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Trên bản đồ di sản dệt may truyền thống của vùng châu thổ Bắc Bộ, làng dệt lụa Nha Xá luôn được giới mộ điệu tơ lụa tôn vinh như một biểu tượng thanh lịch với kỹ nghệ dệt hoa văn nổi và nhuộm màu thảo mộc tự nhiên. Tiếng thoi đưa lách cách suốt hàng trăm năm qua nơi xóm bãi ven đê không chỉ dệt nên cốt cách dịu dàng của trang phục Việt mà còn lưu giữ ký ức lịch sử hào hùng từ thời đại Đông A.
Cội nguồn lịch sử bảy trăm năm của làng dệt lụa Nha Xá
Ngược dòng lịch sử về cuối thế kỷ thứ mười ba và đầu thế kỷ thứ mười bốn, sự hình thành của làng dệt lụa Nha Xá gắn liền mật thiết với công cuộc khẩn hoang lập ấp dọc lưu vực sông Hồng dưới triều đại nhà Trần. Trải qua hơn bảy thế kỷ thăng trầm cùng lịch sử dân tộc, ngôi làng cổ bên bến sông Hồng đã hun đúc nên truyền thống canh cửi bền bỉ, sánh vai cùng những trung tâm tơ lụa danh tiếng nhất cả nước.
Công đức Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư truyền nghề
Theo ngọc phả, thần tích và hệ thống câu đối cổ còn lưu giữ tại đình Nha Xá, lịch sử khai mở làng nghề bắt nguồn trực tiếp từ công lao của danh tướng Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư – bậc võ tướng kiệt xuất từng sát cánh cùng Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn làm nên chiến thắng Vân Đồn năm 1288. Sau khi đất nước thái bình và triều đình nhà Trần củng cố tiềm lực kinh tế quanh vùng phụ cận hành cung Thiên Trường, Phiêu kỵ Đại tướng quân Trần Khánh Dư đã chiêu mộ cư dân xuôi dòng sông Hồng về vùng bãi bồi Nha Xá khai hoang lập ấp.
Nhận thấy vùng đất ven sông có thổ nhưỡng phù sa màu mỡ và nguồn nước dồi dào, vị vương hầu nhà Trần đã chỉ dạy nhân dân địa phương bốn nghề mưu sinh cốt lõi gồm trồng dâu nuôi tằm, dệt lụa tơ tằm, vớt trứng cá giống trên sông Hồng và cấy lúa nước. Tại đền Thượng và đình làng Nha Xá ngày nay vẫn còn đôi câu đối cổ khắc ghi ân đức của ngài trong việc mở đất hoang, dạy nghề nông tang và truyền nghề dệt lụa, được dân làng tôn thờ làm Đức Thánh Tổ nghề kiêm Thành hoàng làng.
Địa thế bãi bồi trồng dâu nuôi tằm ven sông Hồng
Không gian văn hóa nuôi dưỡng làng dệt lụa Nha Xá tọa lạc tại xã Mộc Nam Duy Tiên, nằm trải dài bên bờ tả ngạn sông Hồng. Địa thế ngôi làng mang đậm dấu ấn văn minh châu thổ với một bên là triền đê vững chãi ngăn lũ, một bên là dải đất bãi bồi rộng lớn được dòng sông Cái bồi đắp phù sa ngọt qua mỗi mùa nước nổi. Chính dải đất bãi ven sông ấy đã trở thành vùng nguyên liệu lý tưởng để cây dâu tằm xanh tốt quanh năm, cho lá dâu dày, mọng nhựa giúp con tằm nhả sợi tơ vàng óng, dẻo dai.
Bên cạnh lợi thế thổ nhưỡng trồng dâu nuôi tằm, vị trí nằm ngay bên bến đò ngang sông Hồng còn giúp di sản làng nghề ven sông Hồng sớm phát triển mạng lưới giao thương đường thủy sầm uất. Cùng nằm trên trục văn hóa tâm linh và sinh thái ven sông Hồng kết nối với quốc từ đền Trần Thương và vùng đất trứ danh với món cá kho làng Vũ Đại hay sản vật tiến vua chuối ngự Đại Hoàng, thương thuyền từ Phố Hiến, Kinh Kỳ xưa đều dễ dàng cập bến Nha Xá thu mua tơ lụa. Trong thập niên 1920 – 1930, lụa tơ tằm Nha Xá đã vươn xa khắp thị trường Đông Dương và được mệnh danh là "Á hậu lụa Việt Nam", sánh ngang danh tiếng với làng lụa Vạn Phúc nơi cửa ngõ kinh kỳ.

Nguyên liệu tơ tằm và kỹ nghệ tại làng dệt lụa Nha Xá
Giá trị cốt lõi tạo nên phẩm cấp thượng hạng của sản phẩm làng dệt lụa Nha Xá nằm ở sự thuần khiết 100% của sợi tơ tằm tự nhiên kết hợp cùng quy trình xử lý sợi và nhuộm màu thủ công khắt khe. Từ chiếc kén tằm nhỏ bé cho tới tấm lụa thành phẩm mềm rủ như mây là cả một chuỗi công đoạn liên hoàn đòi hỏi sự kiên nhẫn tuyệt đối của người thợ dệt.
Quy trình ươm tơ, đánh ống và mắc cửi cổ truyền
Để dệt nên những tấm lụa tơ tằm Nha Xá có bề mặt mịn màng, mát lạnh mùa hè và ấm áp vào mùa đông, khâu sơ chế sợi tơ đóng vai trò tiên quyết. Kén tằm sau thu hoạch được chọn lọc kỹ đưa vào nồi nước sôi kéo rút sợi tơ sống, sau đó ngâm, vắt khô rồi quay guồng đánh ống, xe sợi và đậu tơ theo định lượng sợi dọc và sợi ngang.
Trước khi đưa sợi lên khung dệt, người thợ thực hiện kỹ thuật chuốt tơ hồ sợi cổ truyền để tăng độ dai, giảm ma sát và tránh đứt sợi khi phóng thoi. Điểm đặc sắc trong kỹ thuật mắc cửi là căn chỉnh sức căng đồng đều cho hàng nghìn sợi tơ dọc chạy song song qua hệ thống go và khổ dệt. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa chân đạp, tay phóng thoi và lực dập khổ tạo nên mật độ sợi đan khít, giúp lụa mộc vừa có độ rủ mềm tự nhiên vừa giữ kết cấu bền chắc.
Bí quyết nhuộm sắc màu tự nhiên và phơi lụa triền đê
Nếu kỹ thuật dệt tạo nên kết cấu vật lý của tấm vải thì nghệ thuật chuội tơ và nhuộm màu thảo mộc tự nhiên chính là bí quyết gia truyền thổi hồn vào sắc diện óng ả của làng dệt lụa Nha Xá. Lụa mộc tháo khỏi khung dệt được đưa vào chảo lớn nấu chuội nhiều giờ để tách bỏ lớp keo sericin thừa của con tằm, đánh thức độ bóng mượt như ngọc và khả năng bắt màu của từng sợi tơ.
Trong truyền thống của làng nghề tại xã Mộc Nam Duy Tiên, bảng màu nhuộm lụa được chắt lọc từ cỏ cây và khoáng chất tự nhiên vùng đồng bằng Bắc Bộ như quả mặc nưa, lá bàng, bùn ao phù sa, hoa hòe, củ nghệ, cánh kiến và củ nâu rừng. Sau khi nhúng nhuộm trong chảo nóng và xả sạch dưới làn nước mát, những dải lụa dài hàng chục mét được đem căng phơi trên bãi cỏ dọc triền đê sông Hồng dưới nắng dịu nhẹ để mặt vải phẳng mịn và bền màu.
| Công đoạn chế tác cốt lõi | Nguyên liệu và công cụ truyền thống | Yêu cầu kỹ thuật và giá trị tạo nên bản sắc lụa Nha Xá |
|---|---|---|
| Ươm tơ và xe sợi | Kén tằm vàng hoặc kén tằm trắng Bảo Lộc, guồng quay tơ, ống suốt | Rút sợi tơ đều tay, chập xe sợi dọc và sợi ngang đạt độ mảnh, độ bền đồng nhất |
| Hồ sợi và mắc cửi | Hồ tự nhiên, giàn mắc cửi, hệ thống go và khổ dệt | Áp dụng kỹ thuật chuốt tơ hồ sợi giúp sợi tơ trơn bóng, căng đều hàng nghìn sợi dọc không rối đứt |
| Dệt lụa hoa văn (Dệt giàn hoa) | Khung dệt cổ truyền hoặc máy dệt gắn bộ phận giàn hoa (Jacquard) | Lập trình bìa hoa điều khiển từng chùm sợi dọc nâng hạ chính xác để tạo lụa hoa văn truyền thống chìm nổi |
| Nấu chuội và nhuộm màu | Chảo đồng lớn, quả mặc nưa, củ nâu, cánh kiến, hoa hòe, lá bàng | Tách lớp keo tằm đúng độ, thực hành nhuộm màu thảo mộc tự nhiên tạo sắc màu trầm nhã, an toàn cho làn da |
| Căng phơi hoàn thiện | Khung căng tre và bãi cỏ tự nhiên ven triền đê sông Hồng | Phơi lụa dưới nắng nhẹ và gió sông tự nhiên để mặt vải phẳng mịn, giữ trọn độ bóng và độ rủ mềm mại |
Bản sắc hoa văn và chất liệu của làng dệt lụa Nha Xá
Sức quyến rũ làm nên tên tuổi độc bản của làng dệt lụa Nha Xá trong kho tàng tơ lụa Việt Nam nằm ở sự kết hợp hài hòa giữa chất liệu tơ tằm thượng hạng và nghệ thuật tạo hình hoa văn dệt chìm nổi tinh tế. Dưới ánh sáng tự nhiên, mỗi thước lụa Nha Xá đều ánh lên vẻ đẹp sang trọng, kín đáo mà thanh cao.
Nghệ thuật dệt lụa hoa văn chữ Thọ, tứ quý tinh xảo
Ngay từ thời phong kiến, các nghệ nhân làng dệt lụa Nha Xá đã nổi tiếng khắp vùng kinh kỳ nhờ kỹ thuật dệt giàn hoa – phương pháp điều khiển các chùm sợi dọc nâng hạ theo chu kỳ để tạo họa tiết nổi trực tiếp trên bề mặt lụa ngay trong lúc dệt. Nhờ sự khác biệt về hướng phản xạ ánh sáng giữa sợi tơ dọc và sợi tơ ngang tại vùng hoa văn so với nền vải, các họa tiết trên tấm lụa hoa văn truyền thống lúc ẩn lúc hiện lung linh có chiều sâu.
Hệ thống đồ án hoa văn cổ truyền của Nha Xá mang đậm triết lý thẩm mỹ phương Đông và ước vọng cát tường của người Việt. Những mẫu hoa văn kinh điển được ưa chuộng qua nhiều thế kỷ gồm họa tiết chữ Thọ tròn, chữ Thọ đỉnh kết hợp cánh dơi, đồng tiền cổ, hạt cườm, đèn lồng, hoa sen hay bộ tứ quý Tùng – Cúc – Trúc – Mai. Từng đường nét cánh hoa, vân mây đều được tính toán mật độ điểm nổi chính xác, tạo bề mặt vải vừa sắc nét vừa mịn màng.

Đa dạng dòng lụa trơn, đũi tơ và gấm cổ truyền
Không chỉ dừng lại ở dòng lụa vân cổ truyền, các thế hệ nghệ nhân tại làng dệt lụa Nha Xá còn phát triển đa dạng các chủng loại vải tơ tằm phục vụ đời sống văn hóa. Dòng sản phẩm phổ biến hàng đầu là lụa satin tơ tằm trơn và lụa habotai có bề mặt dệt trơn láng, óng ả như mặt nước hồ thu, lý tưởng để may tà áo dài truyền thống, khăn choàng cổ hay trang phục lễ hội.
Bên cạnh đó, làng nghề còn lưu giữ kỹ thuật dệt đũi tơ tằm xốp nhẹ mộc mạc, lụa sa hoa mỏng thoáng khí với hoa văn dệt nổi thanh thoát, lụa crêpe chống nhăn và gấm tơ tằm dày dặn. Sự phong phú về chất liệu đã giúp lụa tơ tằm Nha Xá hiện diện trang trọng trong trang phục nghi lễ tại các kỳ hội xuân như lễ hội đền Trần Thương hay không gian chiêm bái nơi cổ tự chùa Long Đọi Sơn.
- Đặc tính cảm quan vượt trội: Sợi tơ tằm tự nhiên có cấu trúc lăng kính tam giác khúc xạ ánh sáng tạo độ bóng ngọc trai dịu mắt, đông ấm hạ mát.
- Độ rủ và độ mềm tự nhiên: Nhờ bí quyết nấu chuội keo tằm chuẩn xác và canh lực dệt truyền thống, vải có độ rủ mềm mại ôm theo đường nét tà áo dài Việt Nam.
- Hệ đồ án hoa văn bản địa: Bảo tồn hàng chục mẫu bìa hoa cổ truyền từ hoa sen, chữ Thọ, tứ linh, tứ quý đến các họa tiết kỷ hà dệt nổi trực tiếp trên nền tơ.
- Thân thiện với môi trường: Quy trình ươm tơ, chuội sáp và nhuộm màu thảo mộc tự nhiên hoàn toàn phân hủy sinh học, giữ trọn sự an lành cho người mặc.
Sức sống văn hóa đương đại tại làng dệt lụa Nha Xá
Trải qua hơn bảy trăm năm kể từ ngày Đức Thánh Tổ nghề khai hoang lập ấp bên dòng sông Cái, làng dệt lụa Nha Xá hôm nay không chỉ là một trung tâm sản xuất thủ công truyền thống mà còn là một không gian văn hóa di sản sống động, nơi đạo lý uống nước nhớ nguồn hòa quyện cùng khát vọng sáng tạo của thế hệ mới.
Không gian tín ngưỡng đình chùa thờ Đức Thánh Tổ nghề
Trong tâm thức mỗi người dân tại xã Mộc Nam Duy Tiên, tiếng thoi dệt lụa luôn gắn liền với lòng biết ơn tiền nhân khai sáng. Trung tâm văn hóa tâm linh của làng là quần thể di tích đình Nha Xá, đền Thượng và chùa cổ Nha Xá gần triền đê sông Hồng, nơi phụng thờ vị Thành hoàng kiêm Tổ sư nghề dệt Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư cùng nhiều sắc phong cổ.
Hằng năm, vào dịp đầu xuân và ngày kỵ nhật của Đức Thánh Tổ theo âm lịch, các gia tộc làm nghề lại tề tựu tại sân đình Nha Xá cử hành nghi lễ dâng hương tế Tổ. Những tấm lụa hoa văn truyền thống đẹp nhất vừa dệt xong được các nghệ nhân thành kính dâng tiến trước hương án Tổ nghề như lời báo công và cầu mong năm mới mưa thuận gió hòa.
Hành trình đổi mới công nghệ giữ vững hồn cốt tơ Việt
Bằng tình yêu nghề, những nghệ nhân tâm huyết của làng dệt lụa Nha Xá đã cải tiến khung dệt gỗ sang khung dệt cơ khí gắn giàn hoa tự động, đồng thời liên kết với các vùng nguyên liệu tơ tằm chất lượng cao để chủ động nguồn tơ quanh năm. Sự kết hợp giữa máy móc hiện đại với bí quyết chuội tơ, căng phơi và nhuộm màu thảo mộc tự nhiên thủ công đã giúp di sản làng nghề ven sông Hồng được công nhận danh hiệu Làng nghề truyền thống và bảo hộ nhãn hiệu tập thể Lụa Nha Xá.
Nhằm đồng hành cùng công cuộc bảo tồn giá trị các làng nghề trăm tuổi tới cộng đồng, chuyên trang Ninh Bình NSSC thường xuyên cập nhật dữ liệu bách khoa toàn diện về lịch sử, văn hóa và di sản vùng Nam đồng bằng sông Hồng. Giữa nhịp sống hiện đại bên bờ sông Cái lộng gió, làng dệt lụa Nha Xá vẫn giữ trọn vẻ đẹp bình yên với những dải lụa đa sắc tung bay trên triền đê xanh ngắt, minh chứng cho sức sống trường tồn của tơ lụa truyền thống Việt Nam suốt hơn bảy thế kỷ.
NSSC Ninh Bình
ninhbinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Ninh Bình.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Ninh Bình.
Bài liên quan
Lễ hội Phủ Dầy - Di sản văn hóa thờ Mẫu Tam phủ nơi đất Vụ Bản
Lễ hội Phủ Dầy tại xã Kim Thái, huyện Vụ Bản là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tôn vinh Thánh Mẫu Liễu Hạnh với hội kéo chữ và nghệ thuật hát Chầu văn.
Lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định - Hào khí Đông A nơi đất phát tích
Lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định diễn ra vào Rằm tháng Giêng tại phường Lộc Vượng, tái hiện nghi thức rước kiệu Ngọc Lộ và lan tỏa lời dạy Tích phúc vô cương.
Lễ hội Hoa Lư - Quốc lễ ngàn năm tưởng nhớ công đức tiên đế cố đô
Lễ hội Hoa Lư là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tại xã Trường Yên, tái hiện hào khí cờ lau tập trận và tri ân công đức vua Đinh cùng vua Lê.



