Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Hoa Lư - Quốc lễ ngàn năm tưởng nhớ công đức tiên đế cố đô

Được tổ chức thường niên vào tháng Ba âm lịch tại vùng đất cố đô lịch sử, lễ hội Hoa Lư kết tinh đạo lý uống nước nhớ nguồn của dân tộc Việt Nam đối với bậc tiên đế dựng nền thống nhất. Các nghi thức cung đình hòa quyện cùng diễn xướng dân gian tạo nên bức tranh văn hóa trường tồn qua hơn mười thế kỷ.

NSSC Ninh BìnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Không gian nghi lễ cổ truyền trang nghiêm trước sân đền Vua Đinh trong lễ hội Hoa Lư

Giữa vòng cung núi đá vôi trùng điệp bao bọc thung lũng Trường Yên cổ kính, lễ hội Hoa Lư mở ra không gian tưởng niệm trang trọng hướng về cội nguồn nhà nước Đại Cồ Việt thế kỷ X. Mỗi độ xuân muộn từ mùng 8 đến mùng 10 tháng 3 âm lịch, quần thể Cố đô Hoa Lư lại rợp bóng cờ ngũ sắc, quy tụ cộng đồng cư dân châu thổ về dâng hương bái tổ bên dòng Hoàng Long lịch sử.

Cội nguồn lịch sử hình thành lễ hội Hoa Lư

Trong dòng chảy văn hiến dân tộc, lễ hội Hoa Lư (còn được nhân dân bản địa gọi là lễ hội truyền thống Trường Yên) mang tầm vóc của một kỳ đại lễ quốc gia khởi nguồn từ sau thế kỷ X. Sự ra đời của kỳ hội gắn liền với công cuộc thu giang sơn về một mối, chấm dứt nạn cát cứ và mở ra kỷ nguyên độc lập tự chủ lâu dài.

Bước ngoặt thống nhất giang sơn năm Mậu Thìn 968

Sau khi hoàn tất sứ mệnh lịch sử dẹp loạn 12 sứ quân, người anh hùng đất Động Hoa Lư là Đinh Bộ Lĩnh đã chính thức đăng cơ lên ngôi Hoàng đế vào mùa xuân năm Mậu Thìn 968, tức vua Đinh Tiên Hoàng. Nhà vua đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt, lấy niên hiệu Thái Bình, định đô tại Hoa Lư và kiến tạo hệ thống thành lũy nối liền các dãy núi đá vôi hiểm trở với hào nước tự nhiên. Tiếp nối cơ nghiệp nhà Đinh, Thập đạo tướng quân Lê Hoàn lên ngôi Hoàng đế lập ra triều Tiền Lê, tức vua Lê Đại Hành, lãnh đạo quân dân giữ vững bờ cõi và chấn hưng nông nghiệp.

Hai triều đại Đinh và Tiền Lê đóng đô tại Hoa Lư suốt 42 năm (từ năm 968 đến năm 1010) đã đặt nền móng thể chế, quân sự và ngoại giao cho quốc gia phong kiến trung ương tập quyền đầu tiên tại Việt Nam. Ngày Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi Hoàng đế mở nước cùng những dấu mốc lịch sử của hai vương triều đã đi vào tâm thức nhân dân vùng châu thổ sông Hồng như biểu tượng của ý chí tự cường, trở thành căn nguyên trực tiếp hình thành nên kỳ hội truyền thống.

Truyền thống lễ bái qua các triều đại phong kiến

Mùa xuân năm Canh Tuất 1010, khi dời kinh đô từ Hoa Lư ra thành Đại La để kiến tạo Hoàng thành Thăng Long, triều đình nhà Lý cùng cư dân kinh thành cũ vẫn dành sự tôn kính đặc biệt cho mảnh đất phát tích đế nghiệp. Trên nền cung điện xưa tại xã Trường Yên, nhân dân địa phương đã dựng đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng và đền Vua Lê Đại Hành để bốn mùa hương khói phụng thờ. Cùng với sự hiện diện của quốc sư Thiền sư Nguyễn Minh Không trong dòng chảy văn hóa Phật giáo thời Lý tại cố đô, các nghi thức tế lễ tưởng niệm tiên đế ngày càng được định hình quy củ.

Trải qua các triều đại Trần, Lê sơ, Mạc, Lê trung hưng đến triều Nguyễn, kỳ hội tại Trường Yên luôn được xếp vào hàng quốc lễ trọng đại. Các vương triều đều ban sắc phong thần, cử quan đại thần về chủ tế theo nghi thức cung đình. Nếu vùng đất Kinh Bắc tôn nghiêm với lễ hội tại đền Đô tưởng niệm tám vị vua nhà Lý, thì vùng non nước Ninh Bình tự hào gìn giữ mạch nguồn quốc thống từ thuở ban đầu nơi thung lũng Trường Yên.

Hạng mục di sảnThông tin lịch sử và văn hóa chuẩn xácÝ nghĩa biểu trưng trong lễ hội
Tên gọi di sảnLễ hội Hoa Lư (Lễ hội truyền thống Trường Yên)Tưởng niệm công đức dựng nước và giữ nước thế kỷ X
Thời gian tổ chứcTừ ngày 8 đến ngày 10 tháng 3 âm lịch hằng nămKỷ niệm thời điểm Đinh Bộ Lĩnh đăng cơ Hoàng đế năm 968
Không gian trung tâmKhu di tích quốc gia đặc biệt Cố đô Hoa Lư, xã Trường YênNền cung điện cổ của kinh đô nhà nước Đại Cồ Việt
Nhân vật phụng thờVua Đinh Tiên Hoàng, vua Lê Đại Hành, Thái hậu Dương Vân NgaCác bậc tiên đế và tiền nhân khai sáng nền chính thống
Danh hiệu vinh danhDi sản văn hóa phi vật thể quốc gia (năm 2014)Khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa và sức sống cộng đồng

Không gian di tích và thời điểm mở lễ hội Hoa Lư

Không gian thực hành của lễ hội Hoa Lư trải rộng trên toàn bộ vùng lõi kinh đô cổ thuộc xã Trường Yên, nơi địa thế núi đá trùng điệp giao hòa cùng mạng lưới sông ngòi bao quanh. Thời điểm mở hội vào tiết cuối xuân đầu hạ mang đến bầu không khí giao hòa của đất trời, kết nối di tích kiến trúc cổ với cảnh quan sinh thái.

Đoàn thuyền rồng thực hiện nghi thức rước nước trên dòng sông Hoàng Long trong lễ hội Hoa Lư
Đoàn thuyền rồng thực hiện nghi thức rước nước trên dòng sông Hoàng Long trong lễ hội Hoa Lư

Lịch trình đại lễ tháng Ba âm lịch cổ truyền

Theo lệ cổ lưu truyền qua nhiều thế kỷ, thời gian chính hội diễn ra trong ba ngày, từ mùng 8 đến hết mùng 10 tháng 3 âm lịch hằng năm. Trong ký ức dân gian vùng đất cố đô, câu ca dao cổ nhắc nhở người con xa quê dù đi đâu làm gì cũng nhớ ngày mùng 9 tháng 3 trở về Trường Yên dự hội, phản ánh sức hút tâm linh sâu đậm của kỳ lễ đối với cư dân đồng bằng Bắc Bộ.

Khung thời gian đầu tháng Ba âm lịch vừa trùng khớp với dấu mốc mùa xuân vua Đinh lên ngôi, vừa rơi vào khoảng nông nhàn sau vụ cấy chiêm xuân, giúp nhân dân khắp các làng xã hội tụ về sân đền dự lễ.

Trục cảnh quan đền Vua Đinh và đền Vua Lê

Toàn bộ hoạt động tế lễ và hội hè được tổ chức tập trung tại khu vực Thành Ngoại của kinh đô xưa, lấy trục kiến trúc đền Vua Đinh Tiên Hoàng và đền Vua Lê Đại Hành dưới chân núi Mã Yên làm tâm điểm. Hai ngôi đền cổ được xây dựng theo kiểu thức nội công ngoại quốc truyền thống, lưu giữ nghệ thuật chạm khắc gỗ, đá tinh xảo từ thế kỷ XVII. Ngay phía trước nghi môn đền Vua Đinh là bảo vật quốc gia giường đá đền vua Đinh Tiên Hoàng nguyên khối chạm hình rồng chầu uy nghi trên sân Rồng.

Từ quảng trường trung tâm, lộ trình lễ hội còn mở rộng ra bến sông Hoàng Long lịch sử, nơi gắn liền với truyền thuyết rồng vàng hiện lên đưa Đinh Bộ Lĩnh qua sông, cùng hệ thống núi Mã Yên và các di tích nằm trong vùng lõi Quần thể danh thắng Tràng An. Sự kết nối liên hoàn giữa đền thờ, bến nước và thế núi dựng đứng đã tạo nên không gian lễ hội vừa thâm nghiêm vừa khoáng đạt.

Hệ thống nghi thức cổ truyền trong lễ hội Hoa Lư

Điểm làm nên bản sắc độc đáo của lễ hội Hoa Lư nằm ở hệ thống nghi thức Phần Lễ tuân thủ chặt chẽ điển chế cung đình xưa, kết hợp nhịp nhàng với các trò diễn xướng Phần Hội tái hiện sinh động lịch sử dựng nước. Mỗi nghi lễ đều hàm chứa tầng ý nghĩa triết lý sâu sắc về mối quan hệ giữa thiên nhiên, con người và vận mệnh quốc gia.

Toàn cảnh quảng trường sân Rồng và không gian cờ hội tại đền Vua Đinh trong lễ hội Hoa Lư
Toàn cảnh quảng trường sân Rồng và không gian cờ hội tại đền Vua Đinh trong lễ hội Hoa Lư

Lễ mở cửa đền, rước nước và tế Cửu khúc

Chuỗi nghi thức tâm linh mở màn bằng lễ mở cửa đền tại đền Vua Đinh Tiên Hoàng và đền Vua Lê Đại Hành. Trong tiếng nhạc bát âm réo rắt cùng làn khói trầm hương quyện tỏa dưới mái đền rêu phong, các vị bô lão thực hiện nghi thức cáo yết thần linh, xin phép tiên đế khai mở kỳ đại lễ mùa xuân.

Ngay sau đó là lễ rước nước sông Hoàng Long, một trong những nghi thức trọng đại và giàu tính biểu tượng nhất. Đoàn rước khởi hành từ đền Vua Đinh tiến ra bến sông Hoàng Long với đội lân rồng, cờ thần, tàn lọng, phường bát âm và kiệu bát cống mang theo chóe sứ đựng nước thiêng. Khi đoàn thuyền rồng ra tới cây nêu dựng giữa dòng sông, vị chủ lễ thành kính múc nước trong mát đưa vào chóe sứ rồi rước trở về đền để bao sái bài vị và dâng cúng tại chính điện, thể hiện ước vọng mưa thuận gió hòa.

Tiếp nối mạch lễ nghi là lễ mộc dục, lễ tiến phẩm, lễ rước kiệu và đặc biệt là lễ tế Cửu khúc cùng lễ tế nữ quan truyền thống. Nghi thức lễ tế Cửu khúc bao gồm chín khúc ca chúc tụng công đức trời bể của vua Đinh trong việc dẹp loạn, mở nước và đem lại cảnh thái bình thịnh trị cho muôn dân.

  • Lễ mở cửa đền: Nghi thức mật đảo cáo yết thần linh tại chính điện hai ngôi đền cổ, đánh dấu thời khắc khởi đầu không gian thiêng của mùa lễ hội.
  • Lễ rước nước sông Hoàng Long: Đoàn kiệu và thuyền rồng ra giữa dòng Hoàng Long lấy nước thiêng từ vị trí cây nêu về dâng cúng tiên đế và cầu quốc thái dân an.
  • Lễ tế Cửu khúc: Nghi thức tế lễ cổ truyền gồm chín khúc ca ngợi ca công lao thống nhất giang sơn và thiết lập nền độc lập tự chủ của hoàng đế Đại Cồ Việt.
  • Lễ rước lửa thiêng và dâng hương: Hoạt động kết nối truyền thống lịch sử với thế hệ đương đại, thắp sáng ngọn lửa tri ân tại quảng trường trung tâm.

Diễn xướng tập trận cờ lau và hội kéo chữ

Song hành cùng các nghi lễ cung đình trang nghiêm, Phần Hội trong lễ hội Hoa Lư cuốn hút cộng đồng bằng những màn diễn xướng dân gian mang đậm hào khí thượng võ. Tiêu biểu nhất là trò diễn tập trận cờ lau, tái hiện sinh động quãng đời niên thiếu của Đinh Bộ Lĩnh khi chăn trâu tại thung Lau, thung Lá đã tập hợp trẻ mục đồng lấy bông lau làm cờ, khoanh tay làm kiệu chia phe tập trận.

Bên cạnh đó, trò diễn kéo chữ Thái Bình (Hoa trượng hội) quy tụ các thiếu nữ di chuyển theo hiệu lệnh trống chiêng để xếp thành chữ Hán mang niên hiệu Thái Bình của nhà Đinh, kết hợp cùng hội thi thư pháp, cờ người và hát chèo cổ.

Giá trị di sản phi vật thể của lễ hội Hoa Lư

Trải qua hơn một thiên niên kỷ tồn tại trong lòng cộng đồng cư dân cố đô, lễ hội Hoa Lư đã trở thành biểu tượng văn hóa quốc gia và được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2014.

Biểu tượng cố kết cộng đồng và đạo lý tri ân

Giá trị cốt lõi giúp lễ hội Hoa Lư giữ vững sức sống trường tồn chính là sự kết tinh sâu sắc đạo lý uống nước nhớ nguồn và tinh thần đại đoàn kết dân tộc. Thông qua việc duy trì các nghi thức cổ truyền như lễ mở cửa đền, lễ rước nước sông Hoàng Long hay lễ tế Cửu khúc, cộng đồng cư dân tại Trường Yên và người dân đất Việt cùng nhau ôn lại trang sử hào hùng thuở đầu dựng nước độc lập.

Lễ hội đóng vai trò như một bảo tàng sống động về lịch sử thế kỷ X, giáo dục thế hệ trẻ lòng tự hào dân tộc, ý thức tự cường và tinh thần yêu chuộng hòa bình. Trong không gian văn hóa cộng đồng ấm áp nghĩa tình, những nét đẹp ẩm thực truyền thống gắn liền với hạt gạo quê hương như cơm cháy Ninh Bình cũng góp phần làm phong phú thêm bức tranh bản sắc văn hóa dân gian mỗi dịp tháng Ba âm lịch.

Bảo tồn nghi lễ cổ trong dòng chảy đương đại

Trong bối cảnh hội nhập hiện nay, công tác bảo tồn nguyên trạng các nghi thức cổ của lễ hội truyền thống Trường Yên luôn được chính quyền và nhân dân địa phương đặt lên hàng đầu. Các đội tế nam quan, tế nữ quan, đội rước nước và các câu lạc bộ diễn xướng tập trận cờ lau, kéo chữ Thái Bình được trao truyền liên tục từ các bậc nghệ nhân cao niên sang thế hệ trẻ.

Việc kết nối bảo tồn di sản phi vật thể với hệ sinh thái cảnh quan di sản thế giới Tràng An đã tạo nên sức lan tỏa mạnh mẽ cho văn hóa cố đô. Để tra cứu toàn diện hệ thống tư liệu lịch sử và các di sản văn hóa bản địa đặc sắc trong vùng, độc giả có thể tham khảo kho dữ liệu bách khoa trên cổng thông tin Ninh Bình NSSC.

Hơn một ngàn năm kể từ mùa xuân lịch sử năm 968, tiếng trống lễ hội Hoa Lư vẫn ngân vang trầm hùng giữa bốn bề non xanh nước biếc của vùng đất Trường Yên cổ kính. Sự hòa quyện giữa nghi lễ cung đình trang nghiêm, diễn xướng dân gian hào sảng và tấm lòng tri ân thành kính của muôn dân đã khẳng định sức sống bất diệt của một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tiêu biểu nơi mảnh đất kinh đô xưa.

Chia sẻ:
NC

NSSC Ninh Bình

ninhbinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Ninh Bình.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Ninh Bình.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất