Bỏ qua đến nội dung

Kẹo Sìu Châu Nam Định - Tinh hoa thức quà hổ phách giòn tan lưu truyền gần hai thế kỷ

Ra đời từ giữa thế kỷ XIX nơi phố cổ Thành Nam, kẹo Sìu Châu Nam Định kết tinh vị bùi ngậy của lạc nhân đồng bãi, vừng thơm cùng mạch nha nếp cái hoa vàng trong từng thanh kẹo hổ phách giòn tan.

NSSC Ninh BìnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Đĩa kẹo Sìu Châu Nam Định giòn tan bày quanh chén trà xanh nóng hổi truyền thống

Trải qua gần hai thế kỷ hiện diện trong đời sống văn hóa ẩm thực vùng hạ lưu sông Hồng, kẹo Sìu Châu Nam Định đã vượt qua khuôn khổ của một thức quà dân dã để trở thành biểu tượng tinh hoa của nghề làm kẹo cổ truyền Việt Nam. Trong sắc vàng nâu óng ả tựa hổ phách của từng thanh kẹo mỏng giòn là sự kết tinh hài hòa giữa hạt lạc bùi ngậy, vừng thơm và mạch nha thanh ngọt nơi đất Thành Nam xưa.

Lịch sử hơn một thế kỷ của kẹo Sìu Châu Nam Định nơi phố cổ

Nhắc đến kẹo Sìu Châu Nam Định, nhiều người lần đầu nghe tên thường lầm tưởng đây là thức quà có nguồn gốc du nhập từ Trung Hoa. Tuy nhiên, các sử liệu địa phương và gia phả dòng họ làm nghề lâu đời tại Thành Nam đã khẳng định đây hoàn toàn là sáng tạo nguyên bản của người Việt, gắn liền với lịch sử giao thương phồn thịnh bên bờ sông Vị Hoàng từ giữa thế kỷ XIX.

Khởi nguồn tên gọi Sìu Châu bên phố Hàng Sắt

Theo lịch sử truyền nghề được lưu giữ qua nhiều thế hệ, nghề nấu kẹo lạc, kẹo vừng danh tiếng tại đô thị cổ Thành Nam khởi phát vào khoảng những năm 1860, dưới thời trị vì của triều Nguyễn. Người đặt nền móng đầu tiên cho thức kẹo trứ danh này là cụ tổ dòng họ Đỗ vốn có gốc gác từ vùng văn hiến Hưng Yên di cư sang lập nghiệp tại Sơn Nam Hạ. Thuở ban đầu, gia đình dựng một quán nhỏ nấu kẹo lạc thủ công tại khu vực phố Hàng Sắt, ngay phía trước ngôi đền Triều Châu cổ kính của cộng đồng người Hoa kiều gốc Phúc Kiến sinh sống ven bến sông Vị Hoàng.

Do quán kẹo thuở ấy chưa đặt biển hiệu riêng, cư dân địa phương cùng thương nhân qua lại trên bến dưới thuyền thường truyền tai nhau tìm đến thưởng thức món kẹo lạc giòn tan ở trước cửa đền Triều Châu. Theo năm tháng, cách gọi dân gian mộc mạc ấy dần được đọc trại theo phương ngữ địa phương từ Triều Châu thành Sìu Châu. Đến năm 1880, khi cơ nghiệp làm kẹo truyền thống đã vang danh khắp vùng châu thổ, dòng họ chính thức lấy tên hiệu Nguyên Hương với hàm ý gìn giữ trọn vẹn hương vị nguyên bản của quê hương. Ngày nay, di sản nghề gia truyền ấy vẫn được các thế hệ hậu duệ tiêu biểu như nghệ nhân Đỗ Khắc Đức nâng niu bảo tồn trên mảnh đất gắn với dấu tích hành cung Thiên Trường lịch sử.

Dấu ấn thức quà danh tiếng trong thi ca xưa

Trong suốt cuối thế kỷ XIX và nửa đầu thế kỷ XX, khi Thành Nam là trung tâm văn hóa, khoa bảng và thương mại sầm uất bậc nhất miền Bắc, thức kẹo hổ phách nơi phố Hàng Sắt đã trở thành món quà tao nhã trên bàn trà của giới nho sĩ. Cùng thời kỳ mà tiếng thơ của tú tài Trần Tế Xương và bậc đại khoa Tam nguyên Yên Đỗ Nguyễn Khuyến khắc họa sâu sắc bức tranh thế sự giao thời, những thanh kẹo giòn thơm đã đi vào câu ca, vần thơ của các tao nhân mặc khách như một biểu tượng văn hóa mỗi độ xuân về.

Trong tâm thức của người dân vùng đất học gắn liền với tên tuổi Trạng nguyên Lương Thế Vinh, đĩa kẹo lạc, kẹo vừng sắc nâu hồng trong suốt luôn sánh đôi cùng chén trà mạn ướp hương sen hoặc hương nhài trong những buổi bình thơ đầu xuân. Không chỉ phục vụ nhu cầu thưởng thức tại chỗ của cư dân đô thị, thức kẹo truyền thống này còn theo chân các thương thuyền ngược xuôi trên sông Hồng, sông Đào đi khắp kinh kỳ Thăng Long và các tỉnh lỵ lân cận, định vị vị thế một phẩm vật quà biếu thanh lịch.

Tinh hoa nguyên liệu đồng bằng kết tinh trong kẹo Sìu Châu Nam Định

Mặc dù được chế biến từ những nông sản quen thuộc của nền văn minh lúa nước đồng bằng Bắc Bộ, kẹo Sìu Châu Nam Định vẫn tạo nên đẳng cấp khác biệt hoàn toàn so với các loại kẹo lạc thông thường nhờ quy chuẩn tuyển chọn nguyên liệu khắt khe. Từ hạt lạc, hạt vừng cho đến đường kính và mạch nha đều phải trải qua quá trình sàng lọc tỉ mỉ để đạt độ thuần khiết cao nhất trước khi bước vào chảo lửa.

Nguyên liệu lạc nhân rang giòn và hạt vừng thơm tuyển chọn kỹ lưỡng để làm kẹo Sìu Châu Nam Định
Nguyên liệu lạc nhân rang giòn và hạt vừng thơm tuyển chọn kỹ lưỡng để làm kẹo Sìu Châu Nam Định

Tuyển chọn lạc nhân đồng bãi và hạt vừng thơm

Yếu tố đầu tiên quyết định độ bùi béo và hương thơm đặc trưng của thanh kẹo nằm ở nguồn lạc nhân đồng bãi được thu hoạch từ các vùng đất cát pha ven sông giàu phù sa của tỉnh. Lạc dùng làm kẹo bắt buộc phải là giống lạc vỏ mỏng truyền thống trồng đúng vụ xuân hè, củ lạc già đanh, được phơi khô tự nhiên dưới nắng vàng giòn. Sau khi bóc vỏ, những người thợ lành nghề tiến hành sàng sảy và nhặt tay từng hạt, chỉ giữ lại những nhân lạc tròn mẩy, kích thước đồng đều và mang lớp vỏ lụa màu hồng cánh sen tươi sáng.

Song hành cùng hạt lạc là nguồn vừng trắng vừng đen bản địa có hạt nhỏ nhưng chắc mẩy, vỏ mỏng và hàm lượng tinh dầu tự nhiên dồi dào. Hạt vừng sau khi thu mua được ngâm đãi nhiều lần trong nước sạch để loại bỏ hoàn toàn cát sỏi và những hạt lép nổi lên mặt nước, sau đó đem phơi ráo trên nong tre đan. Khi đưa vào chảo gang rang trên lửa củi liu riu, cả lạc nhân đồng bãi lẫn vừng trắng vừng đen đều tỏa ra mùi thơm ngậy nồng nàn, hạt chín thấu từ tâm ra ngoài mà không bị cháy sém lớp vỏ.

Mạch nha nếp cái hoa vàng tạo độ kết dính

Nếu như lạc và vừng tạo nên phần cốt nhân bùi ngậy thì hỗn hợp đường kính trắng và mạch nha nếp cái hoa vàng chính là chất keo tự nhiên kết nối các hạt nông sản thành một khối đồng nhất trong suốt. Đường được chọn phải là loại đường tinh luyện hạt nhỏ, sắc trắng tinh khiết và vị ngọt dịu. Đặc biệt, phần mạch nha truyền thống được ủ và cô đặc công phu từ mầm mạ lúa chiêm xanh non kết hợp cùng tinh bột gạo nếp cái hoa vàng hoặc các giống lúa quý tương đồng với phẩm chất của gạo tám xoan Hải Hậu.

Quá trình thủy phân tinh bột nếp bằng men mầm mạ tự nhiên tạo ra thứ mật mạch nha có màu vàng óng ả, dẻo quánh, mang vị ngọt thanh mát và mùi thơm dịu nhẹ của hương lúa mới. Bên cạnh đó, các nghệ nhân còn chuẩn bị sẵn một lượng bột nếp rang chín xay mịn như phấn trắng từ gạo nếp thượng hạng để làm lớp áo chống dính bên ngoài. Sự hòa quyện giữa vị ngọt của đường mía và vị ngọt dịu mềm mại của mạch nha nếp cái hoa vàng chính là chìa khóa giúp thanh kẹo khi đông cứng đạt được độ giòn tan hoàn hảo.

Thành phần nguyên liệuTiêu chuẩn tuyển chọn khắt kheVai trò đối với cấu trúc và hương vị kẹo
Lạc nhân đồng bãiHạt tròn mẩy đều nhau, vỏ lụa hồng cánh sen, phơi nắng tự nhiênTạo độ bùi béo ngậy, giòn rụm và sắc hồng nâu ấm áp bên trong ruột kẹo
Vừng trắng vừng đenHạt nhỏ chắc mẩy, đãi sạch cát và hạt lép, giàu tinh dầu thơmBổ sung tầng hương thơm bùi thanh nhã và lớp áo hạt bắt mắt quanh thanh kẹo
Mạch nha nếp cái hoa vàngChế biến từ mầm mạ lúa chiêm và nếp cái hoa vàng, vàng trong dẻo quánhGiữ vị ngọt thanh tao, tạo độ giòn xốp tự nhiên và ngăn đường kết tinh lại
Đường kính tinh luyệnĐường trắng hạt mịn, độ tinh khiết cao, không lẫn tạp chấtKết hợp cùng mạch nha tạo lớp kẹo kính sắc nâu hồng hổ phách trong vắt
Bột nếp rang chínGạo nếp rang thơm xay thành bột mịn trắng ngầnPhủ nhẹ bên ngoài thanh kẹo giúp chống ẩm chảy nước và tăng hương thơm lúa nếp

Nghệ thuật nấu mạch nha và cán kẹo Sìu Châu Nam Định

Điểm làm nên giá trị di sản độc bản của kẹo Sìu Châu Nam Định chính là quy trình chế tác thủ công đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối về nhiệt độ, thời gian và lực tay của người nghệ nhân. Không sử dụng máy đo nhiệt kế công nghiệp, những người thợ lành nghề hoàn toàn dựa vào đôi mắt quan sát sắc đường, đôi tai lắng nghe tiếng sôi trong chảo đồng và cảm nhận độ giòn của giọt kẹo để quyết định thời điểm ra lò.

Cận cảnh những thanh kẹo Sìu Châu Nam Định phủ lớp bột nếp rang mỏng trên đĩa sứ
Cận cảnh những thanh kẹo Sìu Châu Nam Định phủ lớp bột nếp rang mỏng trên đĩa sứ

Kỹ thuật canh lửa nấu đường mạch nha chuẩn độ

Trong gian bếp truyền thống của các gia đình làm nghề lâu đời, công đoạn nấu đường và mạch nha luôn được thực hiện trên những chiếc chảo đồng sâu lòng giúp truyền dẫn và giữ nhiệt ổn định. Đường kính trắng, nước tinh khiết và mạch nha nếp cái hoa vàng được đưa vào chảo theo tỷ lệ gia truyền, đun trên ngọn lửa đều đặn. Trong suốt quá trình hỗn hợp sôi trào, người thợ liên tục dùng vợt vớt sạch lớp bọt trắng nổi lên trên mặt để nước đường đạt độ trong vắt tuyệt đối.

Khi nước đường bắt đầu sánh đặc và chuyển dần sang sắc nâu hồng hổ phách, ngọn lửa được rút bớt chỉ còn giữ mức liu riu để tránh làm khê đường ở đáy chảo. Để kiểm tra độ chín tới của mẻ kẹo, người nghệ nhân dùng đầu đũa tre nhúng vào chảo đường đang sôi rồi nhỏ ngay vào bát nước lạnh đặt sẵn bên cạnh. Ngay khi giọt đường gặp nước lạnh đông cứng lại, bẻ thử nghe tiếng kêu giòn đanh và tan nhanh trong miệng, đó là thời khắc vàng báo hiệu mẻ đường mạch nha đã đạt chuẩn độ tới để trút phần lạc nhân đồng bãi rang giòn ấm nóng vào đảo đều tay.

Quy trình cán mỏng, cắt thanh và ủ bột nếp

Ngay khi khối kẹo lạc vừng vừa hòa quyện trong chảo đồng và còn giữ nguyên nhiệt độ nóng bỏng, toàn bộ mẻ kẹo được đổ nhanh ra mặt bàn gỗ lớn đã rắc sẵn một lớp bột nếp rang chín cùng hạt vừng rang thơm. Đây là công đoạn đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng, khẩn trương của nhiều người thợ bởi nếu để khối kẹo nguội đi dù chỉ vài chục giây, mạch nha sẽ lập tức đông cứng và không thể định hình.

Những người thợ dùng các trục lăn gỗ lim nặng trịch, lăn ép liên tục từ giữa khối kẹo ra bốn phía với lực tay đồng đều để dàn mỏng khối kẹo thành một tấm phẳng phiu, độ dày chuẩn xác chỉ khoảng một phân. Khi tấm kẹo vừa se mặt nhưng vẫn còn độ ấm dẻo nhẹ, người nghệ nhân dùng dao bản lớn sắc bén xẻ tấm kẹo thành những thanh chữ nhật nhỏ nhắn, vuông vức mà không làm vỡ nát hạt lạc bên trong. Từng thanh kẹo sau khi cắt rời tiếp tục được lăn qua lớp bột nếp rang chín mỏng mịn, giúp thanh kẹo giữ nguyên độ giòn tan không dính răng suốt nhiều tháng trời.

Dòng sản phẩm truyền thốngThành phần hạt chủ đạoĐặc điểm hình thái và cảm quan vị giác
Kẹo Sìu Châu lạc nguyên hạtLạc nhân đồng bãi nguyên hạt kết hợp một phần vừng trắngNhìn rõ từng hạt lạc hồng bóng trong lớp mạch nha hổ phách, vị bùi béo đậm đà
Kẹo Sìu Châu vừng thanhTuyển chọn vừng trắng vừng đen thuần khiết phủ dày mặt kẹoThanh kẹo mỏng mảnh, dậy mùi tinh dầu vừng rang thơm ngát, giòn xốp nhẹ nhàng
Kẹo Sìu Châu lạc vừng dồiNhân lạc giã dối bùi ngậy bọc trong lớp vỏ mạch nha kéo trắngKết hợp độ giòn của vỏ đường kéo trắng ngà bên ngoài và nhân lạc vừng mềm bùi bên trong

Văn hóa thưởng trà cùng kẹo Sìu Châu Nam Định và giá trị truyền đời

Trải qua gần hai trăm năm thăng trầm cùng lịch sử dân tộc, kẹo Sìu Châu Nam Định không chỉ là một sản phẩm thủ công tinh xảo mà còn hàm chứa triết lý ẩm thực cân bằng âm dương và nét đẹp văn hóa giao tiếp trọng lễ nghĩa của người Việt vùng châu thổ sông Hồng.

Phong vị nhâm nhi kẹo giòn bên ấm trà nóng

Trong nghệ thuật ẩm thực truyền thống của người dân xứ Thành Nam, việc thưởng thức kẹo Sìu Châu Nam Định luôn gắn liền với không gian tĩnh tại của phong tục thưởng trà mạn nóng. Khi đặt thanh kẹo nhỏ nhắn lên đĩa sứ trắng men lam, sắc vàng nâu trong suốt của mạch nha hòa cùng màu hồng đào của vỏ lụa hạt lạc và sắc trắng ngà của hạt vừng tạo nên vẻ đẹp mộc mạc mà thanh quý. Đưa thanh kẹo lên cắn nhẹ, âm thanh giòn rụm vang lên khô gọn, lớp kẹo kính vỡ tan ngay trong khoang miệng, giải phóng vị ngọt thanh tao của mạch nha nếp cái hoa vàng hòa quyện cùng vị béo bùi của lạc nhân đồng bãi và hương thơm nồng đượm của vừng rang.

Ngay sau vị ngọt bùi lan tỏa nơi đầu lưỡi, người thưởng thức nhấp một ngụm trà xanh hoặc trà mạn ướp sen nóng hổi. Vị chát dịu và hậu ngọt sâu lắng của nước trà lập tức trung hòa độ ngọt béo của thanh kẹo, để lại dư vị thanh khiết nơi vòm họng. Sự kết hợp tuyệt diệu giữa vị ngọt bùi tính ấm của kẹo lạc vừng và vị chát thanh tính hàn của trà nóng đã trở thành chuẩn mực tiếp đãi khách quý trong mỗi nếp nhà cổ dịp Tết Nguyên đán hay những ngày hội xuân truyền thống như lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định và lễ hội Phủ Dầy.

Niềm tự hào di sản ẩm thực vùng đất cổ

Với bề dày lịch sử gần hai thế kỷ cùng quy trình chế tác thủ công độc đáo được bảo tồn nghiêm cẩn qua bảy thế hệ nghệ nhân, kẹo Sìu Châu Nam Định đã được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam vinh danh trong danh mục những đặc sản quà tặng tiêu biểu hàng đầu của quốc gia. Các cơ sở nghề truyền thống tại địa phương luôn kiên định giữ trọn bí quyết nấu đường bằng chảo đồng và tuyển chọn nguyên liệu tự nhiên thuần khiết.

Trên hành trình kết nối di sản văn hóa vùng Nam đồng bằng sông Hồng từ Cố đô Hoa Lư, danh thắng nhà thờ đá Phát Diệm về tới quần thể tâm linh đền Trần Nam Định, chùa Phổ Minh và Khu di tích Phủ Dầy, thức kẹo cổ truyền này luôn sánh vai cùng bánh xíu páo Nam Định, rượu Kim Sơn và chuối ngự Đại Hoàng tạo nên hệ sinh thái sản vật bản địa đặc sắc. Để lưu giữ và quảng bá rộng rãi kho tàng tri thức văn hóa truyền thống ấy, chuyên trang Ninh Bình NSSC liên tục cập nhật hệ thống cơ sở dữ liệu bách khoa toàn diện, kết nối giá trị di sản ngàn năm với dòng chảy đổi mới sáng tạo bền vững.

Đi qua gần hai thế kỷ biến thiên của thời cuộc, kẹo Sìu Châu Nam Định vẫn giữ vẹn nguyên sắc nâu hồng hổ phách trong veo cùng hương vị giòn tan không dính răng đã làm say lòng bao thế hệ tao nhân mặc khách. Mỗi thanh kẹo nhỏ bé không chỉ gói trọn nắng gió, phù sa của đồng đất châu thổ mà còn là minh chứng sống động cho bàn tay tài hoa và cốt cách văn hiến bền bỉ của con người vùng đất Thành Nam.

Chia sẻ:
NC

NSSC Ninh Bình

ninhbinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Ninh Bình.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Ninh Bình.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất