Bỏ qua đến nội dung

Nhà thờ đá Phát Diệm - Kiệt tác kiến trúc giao thoa đình chùa truyền thống trên đất Kim Sơn

Tọa lạc tại thị trấn Phát Diệm thuộc huyện Kim Sơn, nhà thờ đá Phát Diệm là quần thể kiến trúc Công giáo độc đáo được linh mục Phêrô Trần Lục kiến tạo suốt hai mươi tư năm cuối thế kỷ mười chín. Công trình hội tụ tinh hoa nghệ thuật chạm khắc đá xanh và gỗ lim theo dáng dấp mái đình chùa cổ truyền của dân tộc Việt Nam.

NSSC Ninh BìnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh kiến trúc Phương Đình và hồ nước tại quần thể nhà thờ đá Phát Diệm Ninh Bình

Bước qua hàng thế kỷ lắng đọng phù sa nơi dải đất mở cõi ven biển phía nam cố đô, nhà thờ đá Phát Diệm hiện lên như một bản giao hưởng kiến trúc bằng đá và gỗ giữa không gian đồng bằng yên ả. Trên diện tích rộng khoảng hai mươi hai héc-ta, hệ thống hồ nước, Phương Đình, Nhà thờ Lớn và Trái tim Đức Mẹ cùng các hang đá nhân tạo đã định hình nên một di sản nghệ thuật tâm linh tiêu biểu của vùng đất Ninh Bình.

Lịch sử kiến tạo và dấu ấn tại nhà thờ đá Phát Diệm

Quá trình hình thành nhà thờ đá Phát Diệm gắn liền với lịch sử khẩn hoang lập ấp đầy gian lao của cư dân vùng bãi bồi ven biển Kim Sơn trong suốt thế kỷ mười chín. Để kiến tạo nên quần thể công trình bề thế đứng vững trên nền đất bùn lầy sụt lún, linh mục Phêrô Trần Lục cùng hàng vạn người dân và thợ thủ công đã bền bỉ lao động suốt hơn hai thập kỷ từ năm 1875 đến năm 1899.

Công cuộc khẩn hoang Kim Sơn và tầm nhìn Cụ Sáu

Ngược dòng lịch sử về đầu thế kỷ mười chín, toàn bộ dải đất Kim Sơn ngày nay vốn là vùng bãi bồi hoang sơ nơi cửa biển Thần Phù và cửa Càn, quanh năm ngập mặn dưới lớp lau sậy rậm rạp. Năm Kỷ Sửu 1829, vâng mệnh triều đình nhà Nguyễn, Doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ đã chiêu mộ lưu dân từ khắp các vùng đồng bằng Bắc Bộ về quai đê lấn biển, đào sông khơi ngòi, lập nên huyện Kim Sơn trù phú với bảy tổng và hơn sáu mươi làng ấp ban đầu. Chính mạch nguồn văn hóa của những cư dân đi mở đất đã hun đúc nên tinh thần lao động cần cù, sáng tạo cùng hệ thống di sản bản địa đặc sắc, từ nghề dệt chiếu tại làng nghề cói Kim Sơn cho đến những thức quà trứ danh như rượu Kim Sơn nức tiếng gần xa.

Năm 1865, linh mục Phêrô Trần Lục (1825–1899, thường được nhân dân kính trọng gọi là Cụ Sáu) về nhận chức chính xứ Phát Diệm. Từng nghiên cứu sâu sắc triết học phương Tây lẫn kinh điển nho học phương Đông, Cụ Sáu sớm ấp ủ hoài bão xây dựng tại trung tâm Kim Sơn một quần thể thánh đường bề thế mang đậm tâm hồn, cốt cách và ngôn ngữ tạo hình của đình, chùa cùng cung điện phương Đông truyền thống Việt Nam.

Trước khi khởi công các hạng mục trọng tâm vào năm 1875, linh mục Phêrô Trần Lục đã dành mười năm (1865–1875) khảo sát địa chất, thiết kế họa đồ và tập kết vật liệu. Hàng vạn tấn đá xanh nguyên khối được khai thác từ núi Nhồi (Thanh Hóa), núi Thiện Dưỡng và hệ thống núi đá vôi vùng Cố đô Hoa Lư. Song song đó, hàng ngàn cây gỗ lim cổ thụ đường kính lớn được tuyển chọn từ rừng đại ngàn Nghệ An, Thanh Hóa, Sơn Tây rồi kết bè vượt biển, ngược dòng sông Đáy đưa về chân công trường Phát Diệm.

Kỳ tích xử lý nền móng bằng hàng vạn cọc tre

Thách thức kỹ thuật lớn nhất khi xây dựng nhà thờ đá Phát Diệm là nền đất bãi bồi bùn sét ngập nước rất dễ sụt lún dưới tải trọng của hàng ngàn khối gỗ lim và đá xanh nặng hàng chục tấn. Trong điều kiện cuối thế kỷ mười chín chưa có máy móc cơ giới hay bê tông cốt thép, Cụ Sáu đã vận dụng sáng tạo tri thức xây dựng dân gian cổ truyền của người Việt để gia cố nền móng.

Đầu tiên, ông huy động nhân lực đào ao nước rộng bốn héc-ta phía trước khu đất và một hồ nước phía bắc cách đó một ki-lô-mét, lấy toàn bộ khối lượng đất sét đem bồi đắp nâng cao mặt bằng khu vực xây dựng thêm hơn một mét. Tiếp đó, hàng triệu cây tre già đặc ruột được đóng thẳng đứng sát khít nhau xuống tầng địa chất sâu bên dưới, tạo thành một rừng cọc tre gia cố móng vô cùng vững chãi. Phía trên lớp cọc tre, các hiệp thợ rải nhiều lớp đá dăm trộn vôi mật mía, cát sỏi và đất sét nện chặt qua nhiều mùa mưa nắng cho đến khi cốt nền đạt độ ổn định tuyệt đối.

Để kiểm chứng độ lún thực tế, năm 1883, linh mục Phêrô Trần Lục cho xây dựng thử nghiệm nhà nguyện Trái tim Đức Mẹ hoàn toàn bằng đá ở phía tây bắc khuôn viên. Khi kỹ thuật đóng cọc tre kết hợp đệm đá chứng minh hiệu quả chịu lực xuất sắc, ông mới lần lượt triển khai xây dựng bốn nhà thờ cạnh, Nhà thờ Lớn (khánh thành năm 1891) và khép lại bằng tháp chuông Phương Đình hoàn tất năm 1899. Để đưa những phiến đá nặng hai mươi tấn hay quả chuông đồng gần hai tấn lên độ cao hàng chục mét, các nghệ nhân xưa đã đắp những con dốc thoai thoải bằng đất sét dài hàng trăm mét dẫn lên đỉnh tường, dùng con lăn gỗ lim, đòn bẩy và tời tre kéo từng khối đá vào khớp mộng chính xác rồi mới dỡ bỏ núi đất nhân tạo.

Mặt tiền kiến trúc Nhà thờ lớn kết hợp đường nét đình chùa cổ truyền tại quần thể Phát Diệm
Mặt tiền kiến trúc Nhà thờ lớn kết hợp đường nét đình chùa cổ truyền tại quần thể Phát Diệm

Quy hoạch phong thủy và kiến trúc nhà thờ đá Phát Diệm

Điểm làm nên sức hấp dẫn độc bản của nhà thờ đá Phát Diệm trong lịch sử kiến trúc Việt Nam nằm ở sự dung hợp nhuần nhuyễn giữa công năng phụng vụ Công giáo và quy tắc quy hoạch phong thủy phương Đông. Toàn bộ quần thể trải dài theo trục nam – bắc trên mặt bằng hình chữ nhật quy chuẩn, gợi nhắc cấu trúc không gian thâm nghiêm của những kinh thành và đại tự cổ truyền.

Bố cục tiền thủy hậu sơn cùng tòa Phương Đình

Khác với lối quy hoạch quảng trường mở thường thấy ở các thánh đường châu Âu, nhà thờ đá Phát Diệm tuân thủ chặt chẽ nguyên lý phong thủy cổ điển của Á Đông là "tiền án, hậu chẩm" hay "tiền có thủy, hậu có sơn". Mở đầu trục thần đạo ở phía nam là một hồ nước hình chữ nhật rộng lớn kè đá phẳng phiu, đóng vai trò "minh đường tụ thủy" giúp điều hòa vi khí hậu và tạo khoảng lùi thị giác thoáng đãng. Giữa lòng hồ nổi lên một hòn đảo nhỏ xanh mát đặt bức tượng Chúa Giêsu dang tay ban phép lành, tạo thế bình phong che chắn luồng khí trực xung từ phía ngoài tiến vào nội khu. Ở cực bắc cuối trục kiến trúc, đối xứng với hồ nước phía trước là ba hang đá nhân tạo gồm hang Bêlem, hang Lộ Đức và núi Sọ được kiến tạo từ hàng ngàn khối đá vôi xếp chồng lên nhau, đóng vai trò "hậu chẩm" tựa sơn vững chãi cho toàn bộ quần thể.

Bảng tổng hợp dưới đây khái quát quy mô, niên đại và đặc trưng kỹ thuật của các hạng mục kiến trúc trọng tâm trong quần thể di tích:

Hạng mục kiến trúcNiên đại hoàn thànhKích thước và quy mô tiêu biểuChất liệu và giá trị nghệ thuật đặc trưng
Hồ nước tiền ánGiai đoạn 1875–1880Rộng khoảng 4 ha, kè đá xanh bao quanhMinh đường tụ thủy theo phong thủy phương Đông, lấy đất tôn nền toàn khu
Tòa Phương ĐìnhNăm 1899Cao 25 m, rộng 17 m, dài 24 m, gồm 3 tầngGhép hoàn toàn từ đá xanh nguyên khối, đặt sập đá 20 tấn và chuông đồng 1.905 kg
Công trình Nhà thờ LớnNăm 1891Dài 74 m, rộng 21 m, cao 15 m, gồm 9 gianGồm 6 hàng cột với 52 cột gỗ lim nguyên khối, mái ngói mũi hài cong vút kiểu đình chùa
Nhà nguyện Trái tim Đức MẹNăm 1883Dài 15,3 m, rộng 8,5 m, cao 6 mTác phẩm điêu khắc toàn bằng đá xanh và đá cẩm thạch, chạm phù điêu tứ quý tinh xảo
Bốn nhà thờ cạnhGiai đoạn 1889–1895Xây dọc hai bên hông thánh đường chínhMỗi nhà thờ mang một phong cách chạm khắc gỗ đá riêng biệt gồm Giuse, Phêrô, Rôcô, Chúa Giêsu
Ba hang đá phía bắcGiai đoạn 1890–1896Núi đá nhân tạo cao 10–15 m cuối trục bắcĐóng vai trò hậu sơn phong thủy, lưu giữ tượng Trái tim Đức Mẹ bằng đá cẩm thạch nguyên khối

Tiến qua sân gạch rộng phía sau hồ nước là Phương Đình (Nam Phương Đình) — công trình tâm điểm có mặt bằng gần vuông vức với chiều ngang hai mươi tư mét, chiều sâu mười bảy mét và chiều cao hai mươi lăm mét gồm ba tầng tháp thu nhỏ dần. Thay vì vươn nhọn như tháp chuông phương Tây, công trình mang dáng dấp vọng lâu hay gác chuông cổ kính tại các ngôi đại tự Bắc Bộ như chùa Bái Đính, với những tầng mái đá uốn cong mềm mại ở bốn góc đao.

Tầng dưới của Phương Đình được ghép hoàn toàn từ những khối đá xanh xám vuông vức theo kỹ thuật mộng đá truyền thống của nghệ nhân làng đá mỹ nghệ Ninh Vân. Ba vòm cửa cuốn bằng đá dẫn vào lòng tháp, nơi đặt chiếc sập đá xanh nguyên khối dài 4,2 mét, rộng 3,2 mét, dày 0,3 mét và nặng gần hai mươi tấn. Vách đá hai bên vòm cửa chạm nổi phù điêu Chúa Giêsu và các thánh tông đồ mang đường nét dung dị, gần gũi với người Việt. Tầng hai treo trống đại lớn, còn tầng ba cao nhất treo quả chuông Nam Phương đúc năm 1890 nặng 1.905 ki-lô-gam, cao 1,9 mét, bốn góc lầu chuông đặt bốn bức tượng đá tạc bốn vị thánh sử uy nghiêm giữa tầng không.

Không gian Nhà thờ Lớn và hệ cột gỗ lim

Phía sau Phương Đình là Nhà thờ Lớn — tức Nhà thờ Chính tòa Đức Mẹ Mân Côi, hạng mục trung tâm khởi công tháng giêng năm 1891 và hoàn thành sau chín tháng thi công. Công trình dài bảy mươi tư mét, rộng hai mươi mốt mét, cao mười lăm mét, thiết kế bốn mái lớn và năm lối vào dưới vòm đá chạm trổ công phu. Mặt tiền và hệ mái thánh đường mang ngôn ngữ kiến trúc cung điện phương Đông với mái lợp ngói mũi hài đỏ tươi, đầu đao cong vút hình mũi thuyền và hai tháp phụ hai bên cách điệu như lầu vọng cảnh.

Bên trong lòng Nhà thờ Lớn, không gian nội thất mở ra thế giới mộc mỹ nghệ đồ sộ nhờ sự kết hợp giữa gỗ lim và đá xanh. Bộ khung chịu lực của tòa đại đường chín gian được nâng đỡ bởi sáu hàng cột gồm năm mươi hai cột gỗ lim nguyên khối. Hai hàng cột cái ở gian trung tâm gồm mười sáu cây cột lim cao mười một mét, chu vi 2,35 mét, mỗi cây nặng từ bảy đến mười tấn đặt trên chân tảng đá xanh chạm cánh sen. Hệ vì kèo liên kết theo kiểu "chồng rường giá chiêng" truyền thống của đình làng Việt Nam, phân tán lực nén từ mái ngói xuống hàng cột một cách khoa học.

Ở gian cung thánh cuối thánh đường, bàn thờ lớn chế tác từ một khối đá nguyên tấm nặng hai mươi tấn chạm khắc hoa văn tứ quý. Phía sau bàn thờ là vách gỗ sơn son thếp vàng lộng lẫy, nơi các bức phù điêu thánh tử đạo được đặt hài hòa giữa những dải hoa cúc, hoa sen, lá trúc đặc trưng của điêu khắc dân gian thế kỷ mười chín, đem lại cảm giác linh thiêng mà vô cùng thân thuộc.

Nghệ thuật chạm khắc đá nguyên khối ở nhà thờ đá Phát Diệm

Nếu Nhà thờ Lớn là đỉnh cao của nghệ thuật kết cấu mộc truyền thống thì các hạng mục phụ trợ xung quanh lại là bảo tàng sống động về kỹ nghệ chế tác đá mỹ nghệ. Chính sự hiện diện của ngôi nhà nguyện toàn đá cùng hệ thống phù điêu độc bản đã khiến nhân dân khắp nơi quen gọi toàn bộ quần thể di tích này bằng danh xưng nhà thờ đá Phát Diệm.

Tuyệt tác nhà nguyện Trái tim Đức Mẹ bằng đá

Nằm ở phía tây bắc Nhà thờ Chính tòa là ngôi nhà nguyện Trái tim Đức Mẹ, công trình được linh mục Phêrô Trần Lục xây dựng năm 1883 và là hạng mục nguyên mẫu mang tên gọi "Nhà thờ đá". Với chiều dài 15,3 mét, rộng 8,5 mét và cao 6 mét, toàn bộ công trình từ nền, tường bao, cột trụ, xà ngang, mái lợp cho đến bàn thờ và chấn song cửa sổ đều lắp ghép từ hơn 1.800 phiến đá xanh và đá cẩm thạch đẽo gọt thủ công.

Giá trị mỹ thuật kiệt xuất của nhà nguyện Trái tim Đức Mẹ hội tụ ở những bức phù điêu chạm khắc đá điêu luyện. Bên trong nhà nguyện, bức phù điêu chạm bộ tứ quý Tùng – Cúc – Trúc – Mai tượng trưng cho bốn mùa và khí tiết thanh cao của người quân tử phương Đông được đặt trang trọng sát gian cung thánh. Những đường đục nông sâu uyển chuyển khiến từng cánh hoa cúc, đốt trúc, nhành mai hiện lên mềm mại như tranh lụa dù tạo tác trên đá cứng. Đặc biệt, hai bức chấn song cửa sổ bằng đá chạm chim phượng hoàng hàm thư và sư tử hí cầu ở hai bên vòm cửa chính là những kiệt tác điêu khắc đá Việt Nam thế kỷ mười chín.

Nghệ thuật chạm khắc phù điêu đá xanh tinh xảo tại nhà nguyện Trái tim Đức Mẹ Phát Diệm
Nghệ thuật chạm khắc phù điêu đá xanh tinh xảo tại nhà nguyện Trái tim Đức Mẹ Phát Diệm

Hệ thống bốn nhà thờ cạnh và ba hang đá

Bao quanh hai bên sườn thánh đường trung tâm trong quần thể nhà thờ đá Phát Diệm là bốn nhà thờ nhỏ chạy song song gồm nhà thờ Thánh Giuse, Thánh Phêrô, Thánh Rôcô và Trái tim Chúa Giêsu. Mỗi ngôi nhà thờ cạnh được Cụ Sáu thiết kế theo một chủ đề kiến trúc và chất liệu trang trí riêng biệt:

  • Nhà thờ Thánh Rôcô (1895): Nổi bật với tường đá kết hợp phù điêu gỗ sơn son thếp vàng mô tả mười bốn chặng đường Thánh giá.
  • Nhà thờ Thánh Giuse (1896): Gây ấn tượng bởi bộ khung gỗ lim chạm trổ đề tài hoa lá, mây xoắn uyển chuyển và nội thất ấm áp.
  • Nhà thờ Thánh Phêrô (1896): Được gọi là "nhà thờ gỗ mít" bởi toàn bộ hệ cột, xà, bàn thờ và vách trang trí bên trong đều chế tác từ gỗ mít vàng tươi.
  • Nhà thờ Trái tim Chúa Giêsu (1889): Kết hợp hài hòa giữa tường gạch vồ dày dặn và hệ cột gỗ lim vững chãi ở phía đông khuôn viên.

Phía bắc quần thể là ba hang đá nhân tạo ghép từ những tảng đá vôi khổng lồ mang dáng vẻ tự nhiên như hang động vùng núi đá Tam Cốc Bích Động. Tại khu vực núi Sọ và hang Lộ Đức, du khách được chiêm ngưỡng bức tượng Trái tim Đức Mẹ tạc từ đá cẩm thạch trắng nguyên khối cao hơn ba mét đặt giữa không gian cây cổ thụ rợp bóng.

Giá trị văn hóa di sản của nhà thờ đá Phát Diệm

Trải qua hơn một thế kỷ tồn tại, nhà thờ đá Phát Diệm không chỉ là trung tâm tín ngưỡng của giáo phận Phát Diệm mà còn là di sản văn hóa quốc gia có giá trị đặc biệt về lịch sử kiến trúc, mỹ thuật và tinh thần đại đoàn kết dân tộc.

Biểu tượng giao thoa mỹ thuật Đông Tây tại Việt Nam

Dưới góc nhìn văn hóa học, nhà thờ đá Phát Diệm là minh chứng tiêu biểu cho quá trình bản địa hóa văn hóa và tôn giáo tại Việt Nam cuối thế kỷ mười chín. Công trình tìm thấy tiếng nói đồng điệu thông qua ngôn ngữ kiến trúc cung điện phương Đông và điêu khắc dân gian bản địa. Hình tượng thánh giá đặt trên đài sen, các thiên thần khoác áo dài khăn đóng hay phù điêu tùng, cúc, trúc, mai bên bàn thờ đã xóa nhòa ranh giới Đông – Tây, khẳng định sức sống của văn hóa Việt Nam trong việc tiếp biến tinh hoa nhân loại.

Với những giá trị lịch sử và nghệ thuật độc bản ấy, năm 1988, Bộ Văn hóa đã chính thức xếp hạng quần thể nhà thờ đá Phát Diệm là Di tích lịch sử – văn hóa cấp Quốc gia. Nhiều học giả quốc tế đã tôn vinh nơi đây là một trong những quần thể kiến trúc tôn giáo mang phong cách Á Đông hoàn mỹ nhất, sánh ngang với những kiệt tác di sản lâu đời của vùng đất Ninh Bình như Quần thể danh thắng Tràng An.

Công tác bảo tồn di tích gắn với văn hóa Kim Sơn

Trong dòng chảy đương đại, công tác bảo tồn nhà thờ đá Phát Diệm luôn được cơ quan quản lý di sản tỉnh Ninh Bình phối hợp cùng giáo phận và cộng đồng địa phương thực hiện theo nguyên tắc giữ gìn tối đa yếu tố gốc. Các hạng mục mái ngói mũi hài, hệ cột gỗ lim và đá xanh cùng nền móng rừng cọc tre gia cố móng bên dưới được theo dõi địa chất định kỳ, vệ sinh rêu phong thủ công để bảo vệ bề mặt phù điêu đá hơn trăm năm tuổi.

Không gian xung quanh quần thể di tích còn là nơi hội tụ sinh động đời sống văn hóa bản địa của vùng đất mở Kim Sơn. Những lễ hội dịp Giáng sinh, Phục sinh hằng năm thu hút đông đảo người dân cùng chung vui trong bầu không khí hòa hợp. Hành trình tìm hiểu di sản vùng ven biển này cũng gắn liền với văn hóa ẩm thực truyền thống của cư dân địa phương như món gỏi cá nhệch Kim Sơn hay bát bún mọc Kim Sơn đậm đà hương vị đồng quê bên dòng sông Ân.

Trải qua hơn một trăm hai mươi năm hiện diện giữa miền đất bãi bồi trù phú, nhà thờ đá Phát Diệm vẫn vẹn nguyên vẻ đẹp cổ kính như một bảo tàng nghệ thuật chạm khắc đá và gỗ ngoài trời của dân tộc. Để tra cứu hệ thống hồ sơ di sản kiến trúc, danh nhân lịch sử và văn hóa bản địa trên toàn tỉnh, độc giả có thể theo dõi nguồn tư liệu bách khoa chính thống được cập nhật thường xuyên trên chuyên trang Ninh Bình NSSC.

Chia sẻ:
NC

NSSC Ninh Bình

ninhbinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Ninh Bình.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Ninh Bình.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất