Bỏ qua đến nội dung

Khu di tích Phủ Dầy - Quần thể kiến trúc tâm linh tôn vinh Thánh Mẫu Liễu Hạnh

Trải rộng giữa vùng đồng chiêm trũng sơn thủy hữu tình dưới chân dãy núi Tiên Sơn, Khu di tích Phủ Dầy quy tụ hơn hai mươi công trình đền, phủ, chùa, lăng cổ kính. Quần thể di sản quốc gia này là chốn tổ linh thiêng bậc nhất tôn vinh Đức Thánh Mẫu Liễu Hạnh trong tâm thức dân gian Việt Nam.

NSSC Ninh BìnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh kiến trúc cổ kính tại Khu di tích Phủ Dầy xã Kim Thái huyện Vụ Bản

Trong bức tranh văn hóa tâm linh vùng châu thổ Bắc Bộ, Khu di tích Phủ Dầy nổi bật với nghệ thuật kiến trúc gỗ truyền thống kết hợp điêu khắc đá xanh độc đáo qua nhiều thế kỷ. Nơi đây hội tụ các công trình trọng điểm như Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát cùng Lăng Chúa Liễu Hạnh, tạo nên chỉnh thể kiến trúc thờ tự hoàn chỉnh gắn liền với truyền thuyết giáng sinh của vị thần chủ trong hệ thống Tứ bất tử.

Vị thế địa văn hóa và lịch sử hình thành Khu di tích Phủ Dầy

Tọa lạc trên vùng đất cổ giàu truyền thống văn hiến tại xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, Khu di tích Phủ Dầy được bao bọc bởi thế núi hình sông hài hòa của vùng đồng bằng Nam châu thổ sông Hồng. Lịch sử hình thành quần thể di tích gắn liền với quá trình bản địa hóa và phát triển rực rỡ của tín ngưỡng thờ Nữ thần trong đời sống tinh thần người Việt từ thế kỷ XVI đến nay.

Nguồn gốc địa danh Kẻ Dầy và huyền tích giáng sinh

Theo các nguồn thư tịch cổ, bia ký và truyền thuyết lưu truyền tại địa phương, vùng đất xã Kim Thái, huyện Vụ Bản xưa có tên Nôm là Kẻ Dầy (hay Kẻ Giầy), thuộc tổng An Thái, huyện Thiên Bản, phủ Nghĩa Hưng, trấn Sơn Nam Hạ. Vùng đất Thiên Bản cổ vốn nổi danh là địa linh nhân kiệt với dãy núi Tiên Sơn, núi Ngăm, núi Gôi làm bình phong che chắn và dòng sông Thiên Phái uốn lượn bồi đắp phù sa. Đây không chỉ là quê hương của các bậc đại khoa, danh nhân kiệt xuất như Trạng nguyên Lương Thế Vinh ở làng Cao Hương hay nhạc sĩ tài hoa Văn Cao ở xã Liên Minh, mà còn là không gian thiêng gắn với huyền tích giáng trần của Thánh Mẫu Liễu Hạnh.

Trong hệ thống thần điện dân gian Việt Nam, Thánh Mẫu Liễu Hạnh là vị thần duy nhất trong Tứ bất tử (cùng Tản Viên Sơn Thánh, Phù Đổng Thiên Vương và Chử Đồng Tử) mang hình tượng người phụ nữ và xuất hiện vào thời kỳ hậu kỳ trung đại. Theo tác phẩm Vân Cát thần nữ truyện của nữ sĩ Đoàn Thị Điểm cùng các bản ngọc phả tại Phủ Dầy, Công chúa Quỳnh Hoa — con gái thứ hai của Ngọc Hoàng Thượng đế — được giáng sinh xuống trần gian ba lần.

Ở lần giáng sinh tại vùng đất Kẻ Dầy, ngài đầu thai vào gia đình ông Lê Thái Công ở thôn Vân Cát năm 1557, lấy tên là Lê Thị Thắng (tự Giáng Tiên), sau kết duyên cùng ông Trần Đào Lang ở thôn Tiên Hương và để lại tấm gương trọn đạo hiếu thảo, nhân từ cứu giúp dân nghèo. Sau khi quy tiên ở tuổi hai mươi mốt vào ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch, ngài tiếp tục hiển linh vân du khắp miền đất nước và lập đền thờ linh ứng tại đền Sòng Sơn Bỉm Sơn. Dù dấu chân hiển thánh của Mẫu in đậm ở nhiều miền quê, mảnh đất Vân Cát và Tiên Hương vẫn mãi được tôn vinh là quê hương bản quán gốc theo câu ca "Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẫu".

Dấu ấn khởi dựng thời Lê và quá trình trùng tu

Khởi nguồn từ lòng ngưỡng mộ công đức che chở dân lành của vị Nữ thần quê hương, cư dân hai thôn Vân Cát và Tiên Hương đã sớm lập miếu thờ từ cuối thế kỷ XVI. Đến niên hiệu Cảnh Trị (1663–1671) dưới triều vua Lê Huyền Tông, triều đình nhà Hậu Lê đã ban sắc phong tôn ngài làm "Mã Hoàng Công chúa, Thượng đẳng tối linh thần" và cho phép mở rộng điện thờ thành các tòa phủ bề thế.

Trải qua hơn ba thế kỷ tồn tại từ thời Lê Trung hưng sang thời Nguyễn, quần thể di tích không ngừng được nhân dân công đức kiến tạo, mở rộng thành mạng lưới hơn 20 công trình kiến trúc tín ngưỡng đan xen trong cảnh quan làng quê. Ngày 21 tháng 1 năm 1975, Bộ Văn hóa đã ban hành quyết định công nhận Khu di tích Phủ Dầy là Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia.

Quy hoạch không gian và kiến trúc trụ cột tại Khu di tích Phủ Dầy

Không đóng khung trong một khuôn viên khép kín đơn lẻ, quy hoạch không gian của Khu di tích Phủ Dầy mang tính mở, kết nối hữu cơ với địa hình núi đồi, đồng ruộng và xóm làng của xã Kim Thái, huyện Vụ Bản. Trong tổng thể hơn 20 điểm di tích vệ tinh, ba công trình kiến trúc giữ vai trò hạt nhân trung tâm là Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Chúa Liễu Hạnh.

Quy mô kiến trúc bề thế của Phủ Tiên Hương

Nằm tại thôn Tiên Hương trên khuôn viên rộng khoảng 7.500 mét vuông, Phủ Tiên Hương (còn gọi là Phủ Chính Tiên Hương) được khởi dựng từ thời vua Lê Huyền Tông (1663–1671) gắn với truyền thuyết nơi Thánh Mẫu Liễu Hạnh kết duyên cùng ông Trần Đào Lang. Công trình tọa lạc trên thế đất cao ráo, lưng tựa vào núi Tiên Hương, mặt nhìn về hướng Tây Nam hướng ra núi Gôi tạo thế "tiền án, hậu chẩm" vững chãi theo quan niệm phong thủy cổ truyền.

Về tổng thể mặt bằng, Phủ Tiên Hương được quy hoạch theo bố cục "Nội trùng thềm, ngoại chữ quốc" bề thế, bao gồm 19 tòa kiến trúc với 81 gian nối tiếp nhau. Từ ngoài tiến vào là sân rộng, giếng tròn kè đá mang ý nghĩa "tụ thủy tụ phúc", ba tòa Phương đình tám mái cong vút cùng hồ bán nguyệt có bắc ba nhịp cầu đá chạm rồng và hệ thống Ngũ môn trang trí lưỡng long chầu nguyệt bằng mảnh sứ ghép.

Khu nội tự của Phủ Tiên Hương phát triển theo chiều sâu thành bốn lớp cung thờ liên hoàn theo kiểu trung thiềm điệp ốc (nhà chồng diêm hai tầng mái nối tiếp nhau), bao gồm Đệ Tứ cung, Đệ Tam cung, Đệ Nhị cung và Đệ Nhất cung (Cấm cung). Tại Cấm cung thâm nghiêm nhất ở lớp trong cùng đặt khám thờ sơn son thếp vàng tôn trí tượng Thánh Mẫu Liễu Hạnh cùng tượng Tam tòa Thánh Mẫu, trong khi các cung phía ngoài phối thờ Ngũ vị Tôn Quan, Tứ phủ Chầu Bà, Ông Hoàng, Thánh Cô và Thánh Cậu.

Không gian kiến trúc cổ kính và uy nghiêm tại Phủ chính Tiên Hương thuộc Khu di tích Phủ Dầy
Không gian kiến trúc cổ kính và uy nghiêm tại Phủ chính Tiên Hương thuộc Khu di tích Phủ Dầy

Không gian Phủ Vân Cát theo bố cục truyền thống

Cách Phủ Tiên Hương khoảng một ki-lô-mét về phía đông là Phủ Vân Cát, tọa lạc tại thôn Vân Cát trên khu đất rộng gần 1 héc-ta, gắn liền với nơi Thánh Mẫu Liễu Hạnh giáng sinh trong gia đình họ Lê. Trải qua các đợt trùng tu cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, Phủ Vân Cát hiện sở hữu 7 tòa kiến trúc với 30 gian lớn nhỏ, quay mặt về hướng Tây Bắc.

Mặt bằng kiến trúc của Phủ Vân Cát tuân thủ quy thức "Nội công ngoại quốc" kết hợp trung thiềm điệp ốc. Phía trước phủ là hồ bán nguyệt rộng lớn; chính giữa mặt hồ nổi lên tòa Thủy đình 3 gian bằng gỗ lim hai tầng tám mái đao cong mềm mại. Điểm đặc sắc trong cấu trúc thờ tự của Phủ Vân Cát là sự dung hợp hài hòa giữa tín ngưỡng dân gian và đạo Phật, đạo Lão theo truyền thống "Tam giáo đồng nguyên": trung tâm thờ Thánh Mẫu và thần điện Tứ phủ, bên trái có chùa thờ Phật Thích Ca và Quan Âm Bồ Tát, bên phải thờ Ngọc Hoàng Thượng đế và phía sau là cung Nghinh Khánh thờ song thân Thánh Mẫu.

Lăng Chúa Liễu Hạnh chạm khắc đá xanh hình đầm sen

Nằm giữa khoảng không gian kết nối giữa Phủ Tiên Hương và Phủ Vân Cát là công trình Lăng Chúa Liễu Hạnh (Lăng Mẫu) được xây dựng năm 1938 trên diện tích khoảng 1.000 mét vuông để tưởng niệm nơi an nghỉ biểu trưng của Đức Thánh Mẫu. Toàn bộ Lăng Chúa Liễu Hạnh chế tác hoàn toàn từ đá xanh nguyên khối theo đồ hình "Nội chữ khẩu, ngoại chữ quốc" gồm hai vòng tường đá mở 8 cổng tứ phương bao quanh ngôi mộ bát giác ở chính tâm.

Điểm nhấn thẩm mỹ gây ấn tượng mạnh mẽ nhất tại Lăng Chúa Liễu Hạnh là hệ thống 60 trụ biểu bằng đá phân bố đều trên các góc tường và cổng lăng; trên đỉnh mỗi trụ đá đều tạc một búp sen hồng đang độ hàm tiếu. Nhìn từ trên cao xuống, toàn bộ khu lăng mộ hiện lên như một đầm sen đá nở rộ giữa cánh đồng lúa vùng quê Vụ Bản, biểu trưng cho cốt cách thanh khiết của Đức Mẫu.

Bảng dưới đây tổng hợp quy mô, cấu trúc và giá trị tiêu biểu của các công trình hạt nhân trong quần thể di tích:

Hạng mục di tích cốt lõiVị trí và niên đại tiêu biểuQuy mô mặt bằng và cấu trúc kiến trúcGiá trị lịch sử và nghệ thuật đặc sắc
Phủ Tiên Hương (Phủ Chính)Thôn Tiên Hương, khởi dựng thời Lê Cảnh Trị (1663–1671)Rộng khoảng 7.500 m², gồm 19 tòa với 81 gian kiểu "Nội trùng thềm, ngoại chữ quốc"Chốn tổ thờ Thánh Mẫu, lưu giữ nghệ thuật chạm khắc gỗ lim thế kỷ XIX
Phủ Vân CátThôn Vân Cát, nơi Mẫu giáng sinh năm 1557, trùng tu thế kỷ XIX–XXRộng gần 1 ha, gồm 7 tòa 30 gian cùng hồ bán nguyệt và Thủy đình gỗ limBiểu trưng sự giao hòa giữa tín ngưỡng thờ Mẫu bản địa và Phật giáo
Lăng Chúa Liễu Hạnh (Lăng Mẫu)Thôn Tiên Hương, xây dựng hoàn chỉnh năm 1938 (Bảo Đại thứ 13)Rộng khoảng 1.000 m², mộ đá bát giác ở tâm và 60 trụ đá đỉnh búp senTuyệt tác kiến trúc điêu khắc đá xanh nguyên khối mang hình tượng đầm sen
Hệ thống hơn 20 đền, phủ, chùa vệ tinhTrải khắp các thôn Tiên Hương, Vân Cát, Tiên KhánhBao gồm Phủ Bóng, Phủ Nội, Phủ Đá, Đền Công Đồng, Chùa Tiên Hương, Chùa GôiTạo thành phức hợp cảnh quan tâm linh liên hoàn gắn với không gian làng xã

Nghệ thuật điêu khắc cổ truyền và di vật tại Khu di tích Phủ Dầy

Không chỉ mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, Khu di tích Phủ Dầy còn được giới nghiên cứu mỹ thuật đánh giá là một bảo tàng sống động về nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc gỗ, điêu khắc đá và trang trí đồ thờ cổ truyền cuối thời Lê sang thời Nguyễn. Bàn tay tài hoa của các hiệp thợ thủ công vùng Sơn Nam Hạ đã kết tinh tinh hoa nghề mộc, nghề sơn thếp vào từng cấu kiện kiến trúc nơi đây.

Kỹ thuật chạm khắc gỗ lim qua bốn cung thờ

Khảo sát chi tiết hệ thống khung gỗ tại Phủ Tiên Hương và Phủ Vân Cát cho thấy đỉnh cao của kỹ thuật xử lý kết cấu gỗ truyền thống vùng châu thổ sông Hồng. Tại tòa Đệ Tứ cung của Phủ Tiên Hương, toàn bộ hệ vì kèo được làm theo kiểu "giá chiêng chồng rường con nhị" kết hợp các bức cốn mê, bẩy hiên, kẻ ngồi và ván bưng bằng gỗ lim già. Các nghệ nhân xuất thân từ những làng nghề mộc danh tiếng trong vùng như làng mộc La Xuyên đã vận dụng điêu luyện kỹ thuật chạm lộng, chạm bong kênh nhiều lớp kết hợp chạm thủng hai mặt để biến những khối gỗ lim thành các tác phẩm điêu khắc ba chiều sống động.

Đề tài trang trí trên các vì kèo, đầu dư, cửa võng và khám thờ vô cùng phong phú, phản ánh thế giới quan nông nghiệp và ước vọng phúc lộc trường tồn của người Việt với các đồ án "Lưỡng long chầu nguyệt", "Long vân khánh hội", "Tứ linh" cùng những cảnh sinh hoạt dân gian như "Ngư tiều canh mục", "Vinh quy bái tổ" hay đàn dơi ngậm chữ Phúc - Lộc - Thọ. Tiến sâu vào các cung thờ theo lối trung thiềm điệp ốc, hệ thống nhang án, long ngai, khám thờ chạm rồng phượng cùng các pho tượng thờ được hoàn thiện bởi kỹ nghệ sơn son thếp vàng truyền thống của nghệ nhân làng sơn mài Cát Đằng, kiến tạo nên không gian mỹ cảm linh thiêng đặc trưng của điện thần Tứ phủ.

Nghệ thuật chạm khắc gỗ sơn son thếp vàng tinh xảo bên trong không gian thờ Mẫu tại Khu di tích Phủ Dầy
Nghệ thuật chạm khắc gỗ sơn son thếp vàng tinh xảo bên trong không gian thờ Mẫu tại Khu di tích Phủ Dầy

Hệ thống di tích vệ tinh và sắc phong cổ

Bao quanh ba công trình hạt nhân, Khu di tích Phủ Dầy còn mở rộng ra mạng lưới hơn 20 di tích vệ tinh trải khắp địa bàn xã Kim Thái, huyện Vụ Bản như Phủ Bóng (Nguyệt Du Cung), Phủ Tổ (Khải Thánh từ), Phủ Nội, Phủ Đá, Đền Trình, Đền Công Đồng, Đền Mẫu Thượng, Đền Mẫu Thoải, Đền Chầu Bà Đệ Tứ cùng các ngôi cổ tự như Chùa Tiên Hương, Chùa Vân Cát và Chùa Gôi dưới chân núi Gôi. Các đền phủ hiện bảo lưu hàng chục đạo sắc phong của các triều đại Lê Trung hưng, Tây Sơn và triều Nguyễn; hệ thống bia đá cổ; chuông đồng, khánh đồng thế kỷ XVIII–XIX cùng hàng trăm bức đại tự, hoành phi, câu đối.

Nếu như tại vùng đất Tức Mặc cách đó không xa, quần thể đền Trần Nam Định và tháp cổ chùa Phổ Minh đại diện cho hào khí Đông A và tinh thần Phật giáo Trúc Lâm thời Trần, thì quần thể di tích tại Vụ Bản lại là đỉnh cao của kiến trúc tín ngưỡng dân gian thời Hậu Lê - Nguyễn. Sự hiện diện song hành của hai trung tâm di sản lớn này đã bồi đắp chiều sâu văn hiến đặc sắc cho toàn vùng châu thổ.

Giá trị di sản nhân loại và bảo tồn Khu di tích Phủ Dầy

Vượt lên trên giá trị của một quần thể kiến trúc cổ truyền, Khu di tích Phủ Dầy chính là không gian văn hóa gốc bảo tồn và nuôi dưỡng sức sống của di sản phi vật thể đại diện nhân loại. Tại đây, các nghi lễ truyền thống, âm nhạc dân gian và sinh hoạt cộng đồng vẫn được thực hành liên tục qua nhiều thế hệ.

Không gian thực hành tín ngưỡng và lễ hội xuân

Trên bình diện văn hóa quốc tế, Khu di tích Phủ Dầy giữ vị trí là cái nôi trung tâm của di sản Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt — di sản được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại ngày 1 tháng 12 năm 2016. Trong không gian các cung thờ của Phủ Tiên Hương và Phủ Vân Cát, nghi lễ hầu đồng kết hợp cùng nghệ thuật hát Chầu văn diễn ra trang trọng với sự hòa quyện của âm nhạc ngũ cung, lời văn ca ngợi công đức các vị anh hùng dân tộc từng có công mở mang bờ cõi, cùng trang phục và vũ đạo truyền thống.

Hằng năm, từ ngày mùng 1 đến ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch (với ngày chính hội mùng 3 tháng 3 âm lịch — ngày kỵ nhật của Thánh Mẫu Liễu Hạnh), nhân dân và du khách thập phương lại hội tụ về xã Kim Thái, huyện Vụ Bản tham dự lễ hội Phủ Dầy — Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Lễ hội bảo lưu nhiều nghi thức cổ truyền độc đáo như lễ rước Mẫu thỉnh kinh lên chùa Tiên Sơn và chùa Gôi, lễ rước đuốc thiêng ban đêm, hội thi hát Chầu văn và hội kéo chữ (Hoa trượng hội) xếp thành các bộ chữ Hán mang ý nghĩa "Mẫu nghi thiên hạ", "Quốc thái dân an".

Những giá trị văn hóa cốt lõi mà quần thể di tích trao truyền cho hậu thế bao gồm:

  • Giá trị tôn vinh phụ nữ và đạo lý uống nước nhớ nguồn: Đề cao hình tượng người mẹ che chở muôn loài, đồng thời hóa thân các bậc danh tướng có công với đất nước vào hệ thống thần điện Tứ phủ.
  • Giá trị bảo tàng kiến trúc và mỹ thuật dân gian: Lưu giữ nguyên vẹn quy thức quy hoạch trung thiềm điệp ốc, nghệ thuật chạm khắc gỗ lim tại Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và kiến trúc đá xanh tại Lăng Chúa Liễu Hạnh.
  • Giá trị bảo tồn diễn xướng dân gian: Là môi trường thực hành và truyền dạy chuẩn mực của nghệ thuật hát Chầu văn vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Công tác bảo tồn di tích gắn với cộng đồng

Để gìn giữ bền vững diện mạo kiến trúc và sự tôn nghiêm của Khu di tích Phủ Dầy, chính quyền địa phương cùng ngành văn hóa và nhân dân xã Kim Thái, huyện Vụ Bản luôn chú trọng công tác quản lý, tu bổ di tích theo nguyên tắc bảo tồn yếu tố gốc. Các hạng mục mái ngói mũi hài, hệ thống cột gỗ lim tại Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát cũng như các cấu kiện đá xanh tại Lăng Chúa Liễu Hạnh đều được kiểm tra định kỳ và tu sửa bằng vật liệu truyền thống, đồng thời giữ gìn sự trong sáng của nghệ thuật hát Chầu văn.

Bên cạnh công tác bảo tồn thực địa, việc hệ thống hóa tư liệu lịch sử và văn bia trên nền tảng số cũng góp phần quan trọng giúp lan tỏa giá trị di sản tới công chúng. Đồng hành cùng sứ mệnh số hóa và gìn giữ kho tàng văn hiến bản địa, chuyên trang Ninh Bình NSSC liên tục cập nhật hệ thống dữ liệu bách khoa chuẩn xác về các quần thể di tích lịch sử, danh nhân và di sản văn hóa vùng Nam châu thổ sông Hồng.

Trải qua gần bốn thế kỷ hiện hữu giữa vùng non nước Thiên Bản cổ kính, Khu di tích Phủ Dầy vẫn vẹn nguyên vị thế là trung tâm văn hóa tâm linh tiêu biểu bậc nhất của tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam. Vẻ đẹp uy nghiêm của những mái đền phủ rêu phong hòa cùng tiếng đàn nguyệt, câu hát văn ngân vang mỗi độ tháng Ba âm lịch sẽ mãi là điểm tựa tinh thần hướng con người tới chân giá trị của lòng nhân ái, hiếu nghĩa và khát vọng hòa bình, thịnh vượng.

Chia sẻ:
NC

NSSC Ninh Bình

ninhbinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Ninh Bình.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Ninh Bình.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất