Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định - Hào khí Đông A nơi đất phát tích

Mỗi độ xuân về trên vùng đất cổ Tức Mặc, lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định lại ngân vang tiếng trống tri ân công đức các vị hoàng đế cùng danh tướng vương triều Trần. Nghi thức đóng ấn truyền thống đầu năm gửi gắm thông điệp nhân văn sâu sắc về đạo lý tích tạo phúc đức và khát vọng thái bình thịnh trị.

NSSC Ninh BìnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Đoàn rước kiệu Ngọc Lộ uy nghiêm trong không gian lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định

Giữa không gian cổ kính rợp bóng cờ thần tại phường Lộc Vượng, lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định mở ra chuỗi nghi thức cung đình uy nghiêm tưởng nhớ nguồn cội phát tích của vương triều ba lần đại thắng quân Nguyên Mông. Từ ngày 11 đến ngày 16 tháng Giêng âm lịch, quần thể di tích đền Trần Nam Định quy tụ cộng đồng cư dân đồng bằng châu thổ về dâng hương bái tổ trong tiết xuân thanh tịnh.

Cội nguồn lịch sử của lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định

Lịch sử hình thành lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định bắt nguồn từ truyền thống dựng nước, giữ nước hào hùng của vương triều nhà Trần (1225 - 1400) trên quê hương bản bộ. Không gian lễ hội gắn liền trực tiếp với vùng đất tổ nơi các vị Thái thượng hoàng lui về ngự trị và hoạch định kế sách an dân trị quốc.

Dấu ấn hành cung cổ và hào khí vương triều Trần

Vùng đất làng Tức Mặc xưa vốn là quê gốc của dòng họ Trần trước khi bước lên vũ đài chính trị Đại Việt vào đầu thế kỷ XIII. Đến năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 8 (1239) dưới triều vua Trần Thái Tông, triều đình bắt đầu cho kiến thiết cung điện tại quê hương và đến năm 1262 chính thức nâng cấp hương Tức Mặc thành phủ Thiên Trường. Quần thể hành cung Thiên Trường từ đó trở thành kinh đô thứ hai sau Hoàng thành Thăng Long, là nơi ngự trị của các vị Thái thượng hoàng nhà Trần.

Tại phủ đệ cổ kính nơi quê nhà, các bậc minh quân cùng Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn đã hội họp vương hầu, ban bố những quyết sách chiến lược hun đúc nên hào khí Đông A bất diệt. Nếu quần thể lăng miếu tại đền Trần Thái Bình bên dòng sông Hồng ghi dấu nơi an nghỉ vĩnh hằng của các bậc tiên đế buổi đầu dựng nghiệp, thì vùng đất Tức Mặc - Thiên Trường chính là trung tâm quyền lực tâm linh và hành chính đầu xuân của cả vương triều.

Khởi nguyên điển chế khai ấn đầu xuân trong sử liệu

Theo sử liệu và truyền thống văn hóa cổ truyền tại địa phương, tục lệ khai ấn đầu xuân bắt nguồn từ năm Nguyên Phong thứ 8 (1258), sau khi quân dân nhà Trần giành thắng lợi vẻ vang trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ nhất. Ngày 14 tháng Giêng âm lịch năm Mậu Ngọ, tại phủ Thiên Trường, triều đình đã mở đại tiệc khao thưởng tướng sĩ có công phá giặc, đồng thời thực hiện nghi thức tế lễ trời đất, tiên tổ và chính thức khai ấn bắt đầu năm làm việc mới của bộ máy hành chính quốc gia.

Sau khi triều Trần khép lại và trải qua nhiều biến thiên lịch sử, trên nền đất cũ của thái miếu và cung Trùng Quang xưa, nhân dân làng Tức Mặc đã xây dựng lại đền Thiên Trường cùng đền Cố Trạch để phụng thờ mười bốn vị hoàng đế nhà Trần và gia tộc Hưng Đạo Đại Vương. Nghi lễ khai ấn đầu xuân từ một điển chế hành chính triều đình đã chuyển hóa thành sinh hoạt văn hóa tâm linh cộng đồng, bảo lưu trọn vẹn nghi tiết cổ kính qua hơn bảy thế kỷ.

Hạng mục di sảnNội dung lịch sử và nghi thức chuẩn xácÝ nghĩa văn hóa và lịch sử
Tên gọi lễ hộiLễ hội Khai ấn đền Trần Nam ĐịnhTưởng niệm vương triều Trần và giáo dục đạo lý đầu xuân
Thời gian tổ chứcTừ ngày 11 đến ngày 16 tháng Giêng âm lịchTâm điểm là đêm 14 rạng sáng ngày Rằm tháng Giêng
Không gian thực hànhKhu di tích Đền Trần - Chùa Tháp, phường Lộc VượngNền hành cung Tức Mặc - Thiên Trường thế kỷ XIII
Ba nghi lễ trụ cộtRước kiệu Ngọc Lộ, rước Nước - tế Cá và lễ Khai ấnDung hòa tư tưởng Phật giáo, nghề nông ngư và điển chế
Minh văn trên ấnBốn chữ Hán Tích phúc vô cương (Ban phúc không bờ bến)Nhắc nhở con cháu và bách tính giữ gìn phẩm hạnh, tích đức

Không gian di tích và lịch trình lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định

Không gian diễn ra lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định bao trùm toàn bộ Khu di tích lịch sử - văn hóa đặc biệt Đền Trần - Chùa Tháp tại phường Lộc Vượng, thành phố Nam Định. Khung cảnh rêu phong của các công trình kiến trúc gỗ cổ truyền hòa quyện cùng hàng cây cổ thụ tạo nên vẻ trang nghiêm cho kỳ lễ đầu năm.

Nghi thức tế lễ trang nghiêm trước sân đền Thiên Trường trong lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định
Nghi thức tế lễ trang nghiêm trước sân đền Thiên Trường trong lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định

Thời gian mở hội tháng Giêng âm lịch cổ truyền

Theo quy trình nghi lễ truyền thống duy trì hằng năm, kỳ hội đầu xuân diễn ra liên tục từ ngày 11 đến ngày 16 tháng Giêng âm lịch với lễ rước kiệu ngày 11 và lễ rước Nước ngày 12 tháng Giêng.

Thời khắc linh thiêng và thu hút sự quan tâm sâu rộng nhất của cộng đồng là đêm 14 rạng sáng ngày 15 tháng Giêng (tức đêm Rằm tháng Giêng âm lịch). Đúng vào giờ Tý (từ 23 giờ 15 phút đêm 14 đến 0 giờ 15 phút sáng ngày 15 tháng Giêng), nghi lễ khai ấn truyền thống được các bậc cao niên trong làng cử hành trang trọng tại nội cung, khép lại chuỗi nghi thức vào ngày 16 tháng Giêng bằng lễ tế Thượng nguyên cổ truyền.

Quần thể kiến trúc đền Thiên Trường, Cố Trạch và Trùng Hoa

Trục không gian trung tâm của lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định quy tụ ba tòa đền lớn nằm song song trên nền đất hành cung xưa gồm đền Thiên Trường ở vị trí trung tâm, đền Cố Trạch ở phía đông và đền Trùng Hoa ở phía tây. Trong đó, đền Thiên Trường (còn gọi là đền Thượng) là nơi đặt bài vị phụng thờ tổ tiên họ Trần cùng mười bốn vị hoàng đế nhà Trần. Ngay bên phải là đền Cố Trạch (đền Hạ), công trình được dựng trên nền nhà cũ của Quốc công Tiết chế Trần Quốc Tuấn với tấm biển đề bốn chữ Hán Đông A Cố Trạch.

Cách cụm đền Trần khoảng ba trăm mét về phía tây là danh lam chùa Phổ Minh cùng công trình kiến trúc tháp Phổ Minh mười bốn tầng uy nghiêm từ thời Trần, nơi Phật hoàng Trần Nhân Tông cùng các vị vua Trần thường lui tới tu tập Phật pháp. Sự gắn kết hữu cơ giữa hệ thống đền thờ hoàng gia và ngôi cổ tự tạo nên chỉnh thể kiến trúc Đền Trần - Chùa Tháp đặc sắc, nối dài mạch di sản cố đô cùng Cố đô Hoa Lư trong không gian văn hóa vùng nam châu thổ sông Hồng.

Hệ thống nghi thức trong lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định

Giá trị di sản của lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định được thể hiện tập trung qua ba đại lễ cổ truyền được phục dựng và bảo tồn chuẩn xác theo đúng cổ lệ của làng Tức Mặc. Từng nghi thức đều phản ánh chiều sâu văn hóa, lịch sử và triết lý sống của thời đại nhà Trần.

Đoàn rước kiệu Ngọc Lộ sơn son thếp vàng uy nghiêm trong lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định
Đoàn rước kiệu Ngọc Lộ sơn son thếp vàng uy nghiêm trong lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định

Lễ rước kiệu Ngọc Lộ và nghi thức rước Nước, tế Cá

Mở đầu chuỗi đại lễ vào sáng ngày 11 tháng Giêng là nghi thức rước kiệu Ngọc Lộ (còn gọi là rước chân nhang Phật hoàng Trần Nhân Tông). Đoàn rước trang nghiêm khởi hành từ đền Trần sang chùa Phổ Minh để rước bát hương thờ Đức Phật hoàng Trần Nhân Tông lên kiệu Ngọc Lộ đưa về đền Thiên Trường hợp tế cùng mười bốn vị vua Trần và tổ tiên. Nghi thức rước kiệu Ngọc Lộ mang ý nghĩa nhân văn cao đẹp về đạo hiếu của bậc quân vương vừa là vị Phật giác ngộ trở về bái yết tiên tổ đầu xuân, đồng thời biểu trưng cho sự hòa hợp giữa Phật giáo Trúc Lâm với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên.

Sang ngày 12 tháng Giêng, dân làng tiếp tục cử hành lễ rước Nước tế Cá, nghi lễ gợi nhắc cội nguồn xuất thân từ nghề chài lưới trên sông nước của tổ tiên nhà Trần trước khi dựng nghiệp đế vương. Đoàn rước mang theo chóe nước và đôi thuyền rồng tượng trưng cho thuở hàn vi của dòng họ Trần tiến ra giếng Rồng cùng hồ bán nguyệt để lấy nước thiêng và đánh bắt hai loại cá truyền thống là cá triều đẩu (cá quả) và cá long ngư (cá chép). Sau khi hoàn tất nghi thức dâng nước và tế cá tại chính điện đền Thiên Trường, đôi cá thiêng được rước ra bến sông Hồng để phóng sinh về với tự nhiên, gửi gắm ước vọng quốc thái dân an, nguồn lợi thủy sản dồi dào.

  • Lễ rước kiệu Ngọc Lộ (11 tháng Giêng): Cung nghinh chân nhang Phật hoàng Trần Nhân Tông từ chùa Phổ Minh về đền Thiên Trường hợp tế tiên tổ.
  • Lễ rước Nước tế Cá (12 tháng Giêng): Tái hiện cội nguồn chài lưới sông nước của họ Trần, dâng tế cá chép, cá quả và thực hiện nghi thức phóng sinh.
  • Nghi lễ Khai ấn (đêm 14 tháng Giêng): Rước hòm ấn từ đền Cố Trạch sang đền Thiên Trường và đóng ấn vào đúng giờ Tý chuyển giao sang ngày Rằm.
  • Lễ tế Thượng nguyên (16 tháng Giêng): Nghi thức tế tổ đầu xuân của các bô lão làng Tức Mặc khép lại mùa lễ hội truyền thống.

Nghi lễ khai ấn giờ Tý đêm 14 tháng Giêng

Tâm điểm của lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định diễn ra vào đêm 14 tháng Giêng âm lịch. Bắt đầu từ khoảng 22 giờ 15 phút, các vị bô lão đại diện cho dân làng Tức Mặc trong trang phục tế lễ cổ truyền thực hiện nghi thức dâng hương tại đền Cố Trạch, nơi lưu giữ hòm ấn cổ. Sau đó, đoàn kiệu ấn gồm mười bốn thanh niên trai tráng làng Tức Mặc khiêng kiệu bát cống rước hòm ấn từ sân đền Cố Trạch sang chính điện đền Thiên Trường trong tiếng nhạc lưu thủy, tiếng trống đồng và cờ ngũ sắc trang nghiêm.

Đúng giờ Tý (23 giờ 15 phút đêm 14 tháng Giêng), mười bốn vị cao niên làng Tức Mặc cử hành nghi thức cáo yết tiên tổ, đóng những khuôn dấu son đầu tiên lên lụa vàng dâng tại các ban thờ trong quần thể di tích.

Giá trị nhân văn của lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định

Vượt qua lớp vỏ nghi thức cổ truyền, lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định khẳng định sức sống trường tồn nhờ thông điệp giáo dục đạo đức và triết lý nhân sinh sâu sắc. Kỳ hội không chỉ tôn vinh truyền thống chống ngoại xâm mà còn đề cao nền tảng văn hóa, đạo lý làm người.

Triết lý Tích phúc vô cương và đạo đức công vụ

Điểm cốt lõi làm nên giá trị tư tưởng của kỳ hội nằm ở bốn chữ Hán khắc nổi trên mặt quả ấn cổ là Tích phúc vô cương (nghĩa là tích tạo phúc đức không có bờ bến). Lời giáo huấn của các vị hoàng đế nhà Trần nhắc nhở con cháu hoàng tộc, đội ngũ quan lại cũng như trăm họ bách tính rằng muốn giữ gìn cơ nghiệp bền lâu, gia đạo hưng thịnh và đất nước thái bình thì điều tiên quyết là phải chăm lo bồi đắp phúc đức, rèn luyện phẩm hạnh và giữ chữ liêm chính.

Hiểu đúng bản chất lịch sử của bốn chữ Tích phúc vô cương giúp cộng đồng nhận thức rõ ý nghĩa văn hóa chân chính của lễ hội, hoàn toàn hướng tới sự thanh tịnh, hướng thiện và khát vọng cống hiến trí tuệ cho xã hội. Cùng với hào khí Đông A quật cường, triết lý lấy dân làm gốc và trọng dụng hiền tài của nhà Trần tiếp tục tỏa sáng qua từng mùa lễ hội đầu xuân.

Gìn giữ bản sắc nghi lễ cổ nơi cố hương nhà Trần

Trong dòng chảy văn hóa đương đại, công tác tổ chức và bảo tồn nguyên vẹn các nghi thức cổ của lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định như rước kiệu Ngọc Lộ hay lễ rước Nước tế Cá luôn được cộng đồng cư dân địa phương thực hiện bài bản, văn minh. Bên cạnh các nghi lễ tâm linh, khu vực quảng trường còn diễn ra các hoạt động dân gian như múa lân sư rồng, hát văn, hát chèo và thi cờ tướng.

Về với vùng đất Thiên Trường những ngày đầu xuân, bức tranh văn hóa bản địa càng thêm trọn vẹn khi kết nối cùng di sản ẩm thực truyền thống trứ danh như phở bò Nam Định đậm đà hương vị trăm năm. Toàn bộ hồ sơ di sản lịch sử, lễ hội và hệ thống di tích văn hóa tiêu biểu của vùng đất châu thổ đều được biên khảo và lưu trữ khoa học trên cổng thông tin Ninh Bình NSSC nhằm phục vụ nhu cầu tra cứu tri thức chuẩn xác của cộng đồng.

Trải qua hơn bảy trăm năm thăng trầm lịch sử, tiếng trống đêm Rằm tháng Giêng trong lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định vẫn vang vọng hào sảng dưới mái đền cổ Tức Mặc. Sự hòa quyện giữa truyền thống uống nước nhớ nguồn, tinh thần thượng võ của thời đại Đông A và triết lý sống tích phúc hướng thiện đã làm nên giá trị bền vững cho một di sản văn hóa tiêu biểu của dân tộc Việt Nam.

Chia sẻ:
NC

NSSC Ninh Bình

ninhbinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Ninh Bình.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Ninh Bình.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất