Phở bò Nam Định - Tinh hoa di sản ẩm thực trăm năm từ làng nghề Giao Cù
NSSC Ninh BìnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Khởi phát từ vùng đất văn hiến gắn với dấu tích hành cung Thiên Trường xưa, phở bò Nam Định đã vượt qua ranh giới của một món ăn dân dã để trở thành biểu tượng văn hóa ẩm thực mang tầm vóc quốc gia. Trải qua hơn một thế kỷ lưu truyền qua các thế hệ nghệ nhân làng nghề, từng bát phở nóng hổi vẫn lưu giữ trọn vẹn hồn cốt của hạt gạo châu thổ hòa quyện cùng vị ngọt sâu lắng của nước dùng cổ truyền.
Khởi nguồn lịch sử trăm năm của phở bò Nam Định
Lịch sử hình thành và phát triển của phở bò Nam Định gắn liền với quá trình giao thoa văn hóa đô thị đầu thế kỷ hai mươi cùng sự tài hoa của cư dân vùng đồng bằng hạ lưu sông Hồng. Từ những thôn xóm yên bình bên triền đê, các nghệ nhân dân gian đã kiến tạo nên một trường phái phở mang bản sắc riêng biệt, song hành cùng dòng phở Hà Nội làm rạng danh ẩm thực Việt Nam.
Cái nôi nghề phở tại làng Giao Cù và dòng họ Cù
Theo các nguồn sử liệu địa phương và gia phả lưu truyền tại xã Đồng Sơn, huyện Nam Trực, cội nguồn của nghề nấu phở truyền thống bắt đầu từ làng Giao Cù cùng các thôn lân cận như Vân Cù, Tây Lạc từ những năm cuối thế kỷ mười chín, đầu thế kỷ hai mươi. Ban đầu, người dân trong làng vốn có nghề làm bún và tráng bánh đa truyền thống từ hạt gạo quê hương, sau đó sáng tạo ra món xáo trâu, xáo bò ăn kèm sợi bánh thái nhỏ để phục vụ cư dân lao động ven sông.
Bước ngoặt quan trọng gắn liền với các bậc tiền bối thuộc dòng họ Cù và dòng họ Vũ tại thôn Vân Cù, Giao Cù khi những người con của làng mang đôi quang gánh có một bên là nồi nước dùng sôi sùng sục trên bếp than hồng, một bên là tủ gỗ đựng bánh phở và thịt bò tỏa đi khắp các đô thị lớn. Tiếng rao phở trầm bổng cùng hương thơm ngào ngạt của quế hồi, thảo quả đã theo bước chân người Giao Cù lan tỏa khắp thành Nam, tiến lên kinh kỳ và đi vào trang viết của nhiều bậc văn nhân tiền bối.
Quá trình định hình bản sắc giữa đô thị Dệt cổ xưa
Sự phát triển rực rỡ của phở bò Nam Định vào đầu thế kỷ hai mươi còn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ bối cảnh kinh tế xã hội đặc thù của thành phố Dệt xưa. Khi nhà máy sợi và các khu phố buôn bán sầm uất hình thành quanh khu vực đền Trần Nam Định và chùa Phổ Minh, nhu cầu về một thức quà sáng vừa giàu dinh dưỡng, nóng sốt lại vừa nhanh gọn cho người lao động và giới thương nhân ngày càng tăng cao.
Chính môi trường sinh hoạt nhộn nhịp ấy đã thúc đẩy các nghệ nhân bản địa hoàn thiện kỹ thuật chế biến để tạo nên hương vị đậm đà, mạnh mẽ và dứt khoát đặc trưng của vùng đất duyên hải. Khác với lối thưởng thức thanh nhẹ nơi phố cổ kinh kỳ, bát phở thành Nam chinh phục người thưởng thức bằng sự hào sảng của những lát thịt bò tươi mềm, vị nước dùng đượm hương mắm cốt cổ truyền và lớp váng mỡ gầu bò béo ngậy giữ nhiệt suốt những buổi sáng mùa đông giá rét.
Thành phần nguyên liệu bản địa cốt lõi làm nên phở bò Nam Định
Giá trị cốt lõi tạo nên sức sống trường tồn của phở bò Nam Định nằm ở sự tuyển chọn nghiêm ngặt các nguyên liệu nông sản và thực phẩm tươi sống tại địa phương. Từ hạt gạo làm bánh, nguồn thịt bò tươi cho đến từng giọt nước mắm và các vị thảo dược phương Đông đều phải tuân theo những quy chuẩn khắt khe của nghề gia truyền.
Hạt gạo chiêm mùa làm nên bánh phở sợi nhỏ mềm dai
Linh hồn đầu tiên của bát phở gia truyền nằm ở chất lượng của bánh phở sợi nhỏ được tráng thủ công từ nguồn gạo tẻ tuyển chọn kỹ lưỡng. Người thợ làm bánh tại Giao Cù không dùng gạo mới gặt còn nhiều nhựa mà ưu tiên chọn loại gạo chiêm hoặc gạo mùa của vụ trước đã qua thời gian ủ kho tự nhiên, kết hợp cùng các giống lúa thơm dẻo vùng châu thổ như gạo tám xoan Hải Hậu để tạo hương thơm dịu nhẹ.
Gạo sau khi vo sạch và ngâm nước giếng khơi trong vắt theo đúng thời gian quy định sẽ được xay bằng cối đá xanh truyền thống cùng làn nước mát để bột không bị nóng, giữ nguyên cấu trúc tinh bột tự nhiên. Lớp bánh tráng trên mặt vải căng trên nồi nước sôi có độ mỏng đều tăm tắp, khi phơi se mặt rồi thái thành từng sợi nhỏ chỉ bằng đầu tăm sẽ có màu trắng ngà tự nhiên, vừa mềm mượt dễ thấm nước dùng, vừa có độ dai dẻo không bị bở nát khi gặp nước sôi.
Tuyển chọn xương ống bò, thịt tươi và thảo mộc gia truyền
Song hành cùng sợi bánh phở là nguồn nguyên liệu thịt và xương ống bò tươi nguyên chất được thu mua ngay từ sáng sớm tinh mơ. Để có được nồi nước dùng trong vắt mà vẫn ngọt lịm tự nhiên, các nghệ nhân chỉ chọn phần xương ống chân và xương sườn của những con bò khỏe mạnh, đem ngâm rửa kỹ lưỡng rồi đập dập đầu xương để phần tủy béo ngậy từ từ tiết ra trong suốt mười lăm đến mười tám giờ ninh nhỏ lửa.
Hệ gia vị thảo mộc đi kèm trong nồi nước dùng bao gồm củ gừng già và củ hành tím để nguyên vỏ đem nướng trực tiếp trên than hoa cho đến khi dậy mùi thơm lừng, kết hợp cùng thảo quả nướng, hoa hồi, quế chi và đinh hương được bọc gọn trong túi vải thô. Đặc biệt, điểm nhấn không thể thiếu tạo nên chiều sâu vị giác của phở thành Nam chính là việc nêm nếm bằng nước mắm cốt nguyên chất giàu đạm từ vùng biển địa phương như nước mắm Hải Thịnh, mang lại hậu vị mặn mà sâu lắng mà không một loại gia vị công nghiệp nào thay thế được.

| Thành phần cấu trúc | Nguyên liệu bản địa đặc trưng | Vai trò cảm quan trong bát phở truyền thống |
|---|---|---|
| Sợi bánh phở | Gạo tẻ vụ cũ xay cối đá xanh tráng mỏng | Sợi nhỏ trắng ngà, mềm mượt nhưng dai dẻo không bở nát |
| Nền nước dùng | Xương ống bò, xương sườn ninh tủy nhiều giờ | Tạo vị ngọt thanh tự nhiên, sánh nhẹ lớp mỡ gầu vàng óng |
| Hệ thảo mộc và gia vị | Thảo quả nướng, hoa hồi, quế chi, gừng nướng, mắm cốt | Đánh thức khứu giác bằng hương thơm ấm nồng và vị đậm đà |
| Phần thịt bò chính | Thịt thăn, bắp bò tươi, gầu giòn, nạm bò | Mềm ngọt, giữ trọn nước thịt hồng hào khi chần hoặc xào lăn |
Đặc trưng hương vị nước dùng và kỹ nghệ chế biến phở bò Nam Định
Sự khác biệt rõ nét nhất giúp thực khách nhận diện ngay phở bò Nam Định giữa muôn vàn biến tấu ẩm thực chính là kỹ thuật xử lý thớ thịt bò tươi trên thớt gỗ và nghệ thuật điều phối nhiệt độ của nồi nước dùng. Mỗi thao tác của người đầu bếp đều toát lên sự điêu luyện được rèn giũa qua hàng chục năm gắn bó với nghề.
Kỹ nghệ đập dập thịt tươi và tái lăn
Nét độc đáo bậc nhất trong kỹ thuật làm phở của người dân Giao Cù là phương pháp chế biến thịt bò đập dập cho món phở tái cổ truyền. Thịt thăn hoặc thịt bắp bò tươi rói còn độ ấm dẻo được thái thành từng lát mỏng ngang thớ, sau đó người nghệ nhân dùng bản dao phở to bản đập nhẹ và miết ngang trên mặt thớt gỗ nghiến để làm mềm hoàn toàn các sợi cơ liên kết, ướp nhẹ cùng chút gừng tươi băm nhỏ. Khi xếp lên trên lớp bánh phở và dội trực tiếp dòng nước dùng đang sôi sùng sục vào bát, miếng thịt bò chín tái hồng hào, mềm tan trong miệng và tiết ra vị ngọt thanh khiết.
Bên cạnh món tái đập dập trứ danh, biến tấu phở bò tái lăn (hay còn gọi là tái xào tỏi) cũng là một niềm tự hào lớn của ẩm thực thành Nam. Thịt bò thái mỏng được đảo nhanh tay trên chảo gang rực lửa cùng mỡ bò và tỏi ta đập dập chỉ trong vài chục giây để thịt vừa săn mặt ngoài, dậy mùi thơm nồng nàn của tỏi phi cháy cạnh mà bên trong vẫn mọng nước, khi trút vào bát phở tạo nên tầng hương vị quyến rũ khó quên.
Sự cân bằng ngũ vị trong làn nước dùng thanh ngọt
Nồi nước dùng của nghệ nhân thành Nam luôn được duy trì ở trạng thái sôi lăn tăn liên tục trên bếp lửa để giữ độ trong trẻo và nhiệt độ lý tưởng. Nhờ quy trình hớt bọt tỉ mỉ và đưa các túi thảo mộc vào đúng thời điểm ở giai đoạn cuối của quá trình ninh xương, làn nước dùng có màu vàng hổ phách nhạt trong trẻo, điểm xuyết những ánh mỡ gầu vàng óng nổi lấp lánh trên bề mặt mà không hề gây cảm giác ngấy mỡ.
Khi chan vào bát phở đã điểm sẵn những cọng hành hoa chẻ dọc trắng xanh, rau mùi ta và chút tiêu bắc xay mịn, luồng hơi nóng bốc lên mang theo sự hòa quyện hoàn hảo của ngũ vị truyền thống. Đó là vị ngọt hậu từ tủy xương bò, vị mặn đằm thắm của nước mắm truyền thống, vị cay ấm của gừng nướng và ớt tươi, vị chua thanh của những giọt chanh cốm cùng hương thơm nồng nàn của thảo quả, tất cả hòa làm một để sưởi ấm tâm hồn người thưởng thức.

Tập quán thưởng thức và giá trị di sản của phở bò Nam Định
Cùng với những thức quà trứ danh của vùng đất Thiên Trường như bún đũa Nam Định hay xôi xíu Nam Định, phở bò Nam Định đã thấm sâu vào nếp sống văn hóa thường nhật của cư dân địa phương và vươn lên trở thành di sản văn hóa phi vật thể được Nhà nước trân trọng bảo tồn.
Nét đẹp văn hóa thưởng thức của cư dân
Trong nếp sinh hoạt truyền thống của người dân vùng đất học, việc thưởng thức một bát phở nóng vào buổi sớm mai hay trong những đêm mùa đông se lạnh là cả một nghệ thuật cảm nhận tinh tế. Khi bát phở vừa được bưng ra còn nghi ngút khói, người sành ăn thường chưa vội thêm gia vị ngay mà dùng thìa nhấp một ngụm nước dùng nguyên bản để cảm nhận trọn vẹn độ ngọt sâu của xương ninh và mùi thơm của thảo mộc quê hương.
Sau đó, tùy theo khẩu vị riêng, thực khách mới vắt thêm chút nước cốt chanh tươi hoặc dấm tỏi ớt ngâm chua dịu, đảo nhẹ để sợi bánh phở nhỏ mềm thấm đều làn nước béo ngậy và thưởng thức từng miếng thịt bò tái mềm ngọt kèm đầu hành trắng giòn. Đặc biệt, vào dịp đầu xuân khi du khách thập phương về trẩy hội tại lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định, hình ảnh những quán phở gia truyền đỏ lửa suốt đêm phục vụ khách hành hương đã trở thành một nét đẹp văn hóa ấm áp nghĩa tình.
Ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể
Trải qua hơn một thế kỷ bền bỉ giữ lửa nghề và lan tỏa đi khắp mọi miền Tổ quốc cũng như vươn ra nhiều quốc gia trên thế giới, tri thức dân gian về phở bò Nam Định đã chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quyết định đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào tháng tám năm hai không hai mươi tư. Đây là sự tôn vinh xứng đáng dành cho công lao sáng tạo và gìn giữ bí quyết nghề truyền thống của bao thế hệ nghệ nhân tại làng nghề Giao Cù và khắp vùng đất thành Nam.
Nhằm phát huy giá trị của di sản trong kỷ nguyên số, chuyên trang Ninh Bình NSSC tích cực lưu trữ và lan tỏa hệ thống tri thức bách khoa về lịch sử làng nghề, quy chuẩn nguyên liệu và bản sắc văn hóa của các di sản ẩm thực vùng Nam đồng bằng sông Hồng. Các hoạt động truyền nghề cho thế hệ trẻ và tôn vinh tổ nghề vào dịp lễ hội làng Vân Cù hằng năm vẫn đang được duy trì trang trọng, tiếp nối mạch nguồn văn hóa trăm năm không ngừng chảy.
Từ những gánh hàng rong mộc mạc nơi thôn xóm ven sông thuở nào, phở bò Nam Định đã khẳng định vị thế vững chắc trong tâm thức ẩm thực của người Việt như một biểu tượng của sự tinh tế, chân thành và đậm đà bản sắc dân tộc. Hương vị nồng ấm của bát phở gia truyền không chỉ nuôi dưỡng thể chất mà còn lưu giữ ký ức văn hóa quý báu của vùng đất văn hiến ngàn năm.
NSSC Ninh Bình
ninhbinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Ninh Bình.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Ẩm thực Ninh Bình.
Bài liên quan
Bánh cuốn Phủ Lý - Tinh hoa thức quà lúa nước bên ngã ba sông Đáy
Bánh cuốn Phủ Lý hội tụ vị dẻo thơm của hạt gạo tám xoan tráng mỏng, quyện cùng chả thịt lợn nướng than hoa và bát nước chấm ấm nồng nơi ngã ba sông Đáy.
Cá kho làng Vũ Đại - Tinh hoa ẩm thực niêu đất củi nhãn bên dòng sông Châu
Cá kho làng Vũ Đại là di sản ẩm thực trứ danh vùng chiêm trũng Hòa Hậu với cá trắm đen kho niêu đất củi nhãn suốt mười bốn giờ đượm nồng hương vị Tết xưa.
Chùa Phổ Minh - Danh lam cổ tự ngàn năm và bảo tháp mười bốn tầng thời Trần
Chùa Phổ Minh tại thôn Tức Mặc là di tích quốc gia đặc biệt nổi tiếng với tháp Phổ Minh 14 tầng thời Trần, vạc đồng tứ đại khí và cánh cửa gỗ chạm rồng.



