Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Phủ Dầy - Di sản văn hóa thờ Mẫu Tam phủ nơi đất Vụ Bản

Gắn liền với không gian thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, lễ hội Phủ Dầy mỗi độ tháng Ba âm lịch lại tái hiện truyền thống tri ân công đức vị Thánh Mẫu trong Tứ bất tử. Các nghi thức rước thỉnh kinh, rước đuốc và xếp chữ cổ truyền tạo nên bức tranh văn hóa dân gian đặc sắc vùng đồng bằng Bắc Bộ.

NSSC Ninh BìnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Toàn cảnh hội kéo chữ Hoa trượng hội rực rỡ sắc màu tại lễ hội Phủ Dầy

Trên dải đất cổ Kẻ Dầy trù phú thuộc xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, lễ hội Phủ Dầy lan tỏa sức sống bền bỉ của dòng chảy Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ đã được UNESCO vinh danh. Từ ngày mùng 1 đến mùng 10 tháng 3 âm lịch hằng năm, toàn bộ quần thể Khu di tích Phủ Dầy rực rỡ sắc cờ hội, đón bước chân cộng đồng cư dân khắp mọi miền về tưởng niệm ngày hóa của Mẫu Liễu Hạnh.

Nguồn gốc tín ngưỡng dân gian của lễ hội Phủ Dầy

Trong kho tàng di sản văn hóa dân gian Việt Nam, lễ hội Phủ Dầy giữ vị trí trung tâm của hệ thống lễ hội gắn liền với tín ngưỡng thờ Mẫu. Sự hình thành và phát triển của kỳ hội bắt nguồn từ sự tích giáng sinh của vị nữ thần đứng đầu hệ thống thần điện Tam phủ, Tứ phủ trên mảnh đất Vụ Bản cổ xưa.

Sự tích giáng sinh của Thánh Mẫu Liễu Hạnh tại Kẻ Dầy

Theo thần tích và truyền thuyết dân gian vùng đồng bằng Bắc Bộ, Thánh Mẫu Liễu Hạnh vốn là Quỳnh Hoa công chúa, con gái thứ hai của Ngọc Hoàng Thượng Đế, ba lần giáng trần cứu giúp muôn dân. Trong lần giáng sinh đầu tiên vào năm Thiên Hựu nguyên niên (1557) đời vua Lê Anh Tông, bà đầu thai vào gia đình ông Lê Thái Công và bà Trần Thị Phúc tại thôn Vân Cát, xã An Thái, tổng Kẻ Dầy, nay thuộc xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, lấy tên là Lê Thị Thắng (tức Giáng Tiên).

Trong lần giáng sinh thứ hai, bà về làm con gia đình họ Lê tại thôn Tiên Hương cùng vùng đất Kẻ Dầy để trọn đạo hiếu nghĩa với cha mẹ, chồng con trước khi hóa về trời vào ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch năm 1577 ở tuổi đôi mươi. Để tưởng nhớ công đức khuyến thiện trừ ác, dạy dân cày cấy, trồng dâu nuôi tằm và đắp đê trị thủy của bà, nhân dân vùng Kẻ Dầy đã lập đền phủ phụng thờ, tôn vinh bà là một trong Tứ bất tử của dân tộc Việt Nam và mở hội hằng năm vào đúng dịp tháng Ba âm lịch.

Mối giao hòa giữa đạo Mẫu và văn hóa nông nghiệp

Không phải ngẫu nhiên mà lễ hội Phủ Dầy ra đời và bén rễ sâu sắc trên vùng châu thổ hạ lưu sông Hồng. Tín ngưỡng thờ Mẫu tại Kẻ Dầy phản ánh tâm thức tôn vinh hình tượng người Mẹ tự nhiên của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước, bao gồm Mẫu Thượng Thiên cai quản bầu trời, mây mưa sấm chớp; Mẫu Địa Phủ cai quản đất đai canh tác; Mẫu Thoải Phủ cai quản miền sông nước và Mẫu Thượng Ngàn cai quản miền rừng núi.

Thông qua hình tượng Thánh Mẫu Liễu Hạnh dung dị mà quyền năng, người nông dân gửi gắm ước vọng về một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, gia đạo bình an và sức khỏe dồi dào. Nếu vùng đất cố đô Ninh Bình có kỳ hội mùa xuân tại Cố đô Hoa Lư hay vùng đất Bắc Ninh có lễ hội tại đền Đô gắn liền với vương triều lịch sử, thì lễ hội tại Kẻ Dầy kết tinh khát vọng nhân sinh bình dị của cộng đồng cư dân làng xã đồng bằng.

Hạng mục di sảnThông tin lịch sử và văn hóa chuẩn xácÝ nghĩa trong không gian lễ hội
Tên gọi di sảnLễ hội Phủ DầyTrung tâm thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt
Thời gian tổ chứcTừ ngày mùng 1 đến mùng 10 tháng 3 âm lịchKỷ niệm ngày hóa của Thánh Mẫu Liễu Hạnh (mùng 3 tháng 3)
Không gian thực hànhQuần thể Khu di tích Phủ Dầy, xã Kim Thái, huyện Vụ BảnQuy tụ hơn 20 điểm di tích đền, phủ, chùa, lăng cổ kính
Trụ cột kiến trúcPhủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu Liễu HạnhGắn liền với nơi giáng sinh và nơi an nghỉ của Thánh Mẫu
Nghi thức tiêu biểuRước Mẫu thỉnh kinh, rước đuốc, Hoa trượng hội, hát Chầu vănTôn vinh tinh thần tam giáo đồng nguyên và nghệ thuật dân gian

Không gian quần thể di tích và thời gian mở lễ hội Phủ Dầy

Không gian diễn ra lễ hội Phủ Dầy trải rộng trên địa bàn xã Kim Thái với hơn hai mươi công trình kiến trúc tôn giáo, tín ngưỡng nằm quần tụ hài hòa giữa xóm làng trù phú và đồng lúa xanh mướt. Lịch trình mười ngày hội đầu tháng Ba âm lịch kết nối toàn bộ các di tích trong vùng thành một chỉnh thể văn hóa thống nhất.

Nghi lễ rước đuốc đăng long rực rỡ sắc màu trong đêm hội tại lễ hội Phủ Dầy
Nghi lễ rước đuốc đăng long rực rỡ sắc màu trong đêm hội tại lễ hội Phủ Dầy

Kỳ hội tháng Ba âm lịch tưởng niệm ngày Mẫu hóa

Trong câu ca dao cổ truyền tụng khắp vùng đồng bằng Bắc Bộ nhắc về ngày giỗ Cha tháng Tám, giỗ Mẹ tháng Ba, kỳ hội tháng Ba chính là thời điểm mở lễ hội Phủ Dầy tưởng niệm ngày hóa của Thánh Mẫu Liễu Hạnh (ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch). Hằng năm, lễ hội chính thức khai mở từ ngày mùng 1 đến hết ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch, trong đó các nghi thức trọng tâm tập trung dày đặc từ ngày mùng 3 đến ngày mùng 8 tháng 3 âm lịch.

Sự phân công lịch trình theo lệ cổ giữa Phủ Tiên Hương và Phủ Vân Cát giúp các đoàn rước kiệu, hội kéo chữ và canh hát văn diễn ra tuần tự, trang nghiêm.

Trục di tích Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu

Toàn bộ hoạt động nghi lễ của lễ hội Phủ Dầy xoay quanh ba công trình kiến trúc hạt nhân là Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu Liễu Hạnh. Trong đó, Phủ Tiên Hương (còn gọi là Phủ Chính) được khởi dựng từ thời Lê Cảnh Trị (1663 - 1671), mang quy mô bề thế với mười chín tòa, tám mươi mốt gian kiến trúc gỗ chạm khắc tứ linh tinh xảo và hệ thống bốn lớp sân hồ bán nguyệt nhìn về hướng nam.

Cách Phủ Chính khoảng một cây số là Phủ Vân Cát, nơi ghi dấu lần giáng sinh đầu tiên của Mẫu Liễu Hạnh trên khuôn viên rộng gần một héc-ta, kết hợp hài hòa giữa cung thờ Mẫu ở trung tâm với chùa Linh Sơn ở phía đông và đền thờ Lý Nam Đế ở phía tây. Điểm nhấn kiến trúc độc đáo bậc nhất của quần thể là Lăng Mẫu Liễu Hạnh, công trình xây dựng hoàn toàn bằng đá xanh chạm khắc hoa sen năm 1938 với sáu mươi bảy búp sen hồng bao quanh ngôi mộ bát giác, nằm trong mạch kết nối di sản tâm linh cùng đền Trần Nam Định và chùa Phổ Minh của vùng đất văn hiến.

Hệ thống nghi thức và diễn xướng trong lễ hội Phủ Dầy

Sức hấp dẫn đặc biệt của lễ hội Phủ Dầy kết tinh ở hệ thống nghi lễ cổ truyền và các hình thức diễn xướng dân gian độc bản chỉ có tại vùng đất Kẻ Dầy. Mỗi nghi thức đều là một tác phẩm nghệ thuật cộng đồng được lưu truyền qua hàng thế kỷ.

Đội hình nghệ nhân thực hiện hội kéo chữ Hoa trượng hội trước sân Phủ Tiên Hương trong lễ hội Phủ Dầy
Đội hình nghệ nhân thực hiện hội kéo chữ Hoa trượng hội trước sân Phủ Tiên Hương trong lễ hội Phủ Dầy

Lễ rước Mẫu thỉnh kinh, rước đuốc và hát Chầu văn

Một trong những nghi lễ trọng đại nhất của kỳ hội là lễ rước Mẫu thỉnh kinh, diễn ra vào ngày mùng 5 tháng 3 âm lịch đối với Phủ Vân Cát (rước lên chùa Dần - Tiên Sơn tự) và ngày mùng 6 tháng 3 âm lịch đối với Phủ Tiên Hương (rước lên chùa Báng - Linh Sơn tự). Đoàn rước quy mô hàng ngàn người gồm đội múa rồng, múa sư tử, cờ ngũ hành, kiệu bát cống, kiệu võng đào cung nghinh Thánh Mẫu tới chùa cổ để thỉnh kinh Phật về phủ. Nghi thức lễ rước Mẫu thỉnh kinh phản ánh sâu sắc truyền thống tam giáo đồng nguyên và sự gắn bó mật thiết giữa tín ngưỡng thờ Mẫu bản địa với Phật giáo Việt Nam.

Cùng với lễ rước thỉnh kinh, đêm hội tại Phủ Chính Tiên Hương còn bừng sáng bởi nghi lễ rước đuốc và múa rồng lửa rực rỡ quanh khu vực hồ bán nguyệt và Lăng Mẫu Liễu Hạnh. Xuyên suốt những ngày hội, tại các cung thờ thuộc Phủ Tiên Hương và Phủ Vân Cát liên tục diễn ra các canh nghệ thuật hát Chầu văn (hay hát văn hầu đồng). Tiếng đàn nguyệt, trống phách, cảnh thanh nhịp nhàng hòa cùng lời ca trau chuốt ca ngợi công đức Thánh Mẫu và các vị anh hùng dân tộc từng bảo vệ Hoàng thành Thăng Long cũng như non sông bờ cõi.

  • Lễ cáo yết và mở cửa phủ (mùng 1 - mùng 3 tháng 3): Nghi thức tế lễ cổ truyền tưởng niệm ngày hóa của Thánh Mẫu Liễu Hạnh tại các đền phủ trung tâm.
  • Lễ rước Mẫu thỉnh kinh (mùng 5 - mùng 6 tháng 3): Đoàn rước kiệu từ Phủ Vân Cát và Phủ Tiên Hương lên chùa cổ thỉnh kinh Phật, thể hiện sự dung hợp Phật - Thánh.
  • Lễ rước đuốc đăng long: Nghi thức rước lửa thiêng ban đêm kết hợp múa rồng phát sáng tạo nên không gian văn hóa lung linh tại xã Kim Thái.
  • Hội kéo chữ Hoa trượng hội (mùng 6 - mùng 8 tháng 3): Màn xếp chữ Hán nghệ thuật quy mô lớn bằng gậy hoa trên sân rộng trước Phủ Vân Cát và Phủ Tiên Hương.

Nghệ thuật kéo chữ Hoa trượng hội Mẫu nghi thiên hạ

Đỉnh cao của nghệ thuật diễn xướng cộng đồng trong lễ hội Phủ Dầy chính là hội kéo chữ Hoa trượng hội (còn gọi là hội xếp chữ), diễn ra từ ngày mùng 6 đến mùng 8 tháng 3 âm lịch tại sân Phủ Vân Cát, Phủ Tiên Hương và Lăng Mẫu. Tham gia đội hình kéo chữ là hàng trăm nghệ nhân dân gian (trai đinh hoặc nữ đinh trong làng) mặc trang phục truyền thống đồng bộ, tay cầm cây gậy tre dài khoảng ba mét được trang trí tua giấy ngũ sắc rực rỡ gọi là hoa trượng.

Dưới sự điều khiển của vị tổng cờ, đội hình di chuyển uyển chuyển rồi đồng loạt xếp gậy hoa tạo thành các bộ chữ Hán lớn ca ngợi công đức Thánh Mẫu và ước vọng hòa bình như Mẫu nghi thiên hạ hay Quốc thái dân an.

Giá trị cố kết cộng đồng của lễ hội Phủ Dầy

Với bề dày lịch sử hàng trăm năm cùng hệ thống nghi lễ phong phú, lễ hội Phủ Dầy đã được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2015, đồng thời là không gian hạt nhân đóng góp trực tiếp vào hồ sơ Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO vinh danh năm 2016.

Tôn vinh đạo lý tri ân người mẹ trong tâm thức Việt

Giá trị nhân văn sâu sắc nhất của lễ hội Phủ Dầy nằm ở việc đề cao hình tượng người phụ nữ, người mẹ Việt Nam giàu đức hy sinh, bao dung và chở che cho muôn loài. Từ truyền thuyết về Thánh Mẫu Liễu Hạnh hiếu thảo với cha mẹ, thủy chung với gia đình đến tấm lòng thương dân, giúp nước, lễ hội đã chuyển tải những bài học đạo đức gần gũi về lòng nhân ái và tinh thần hướng thiện.

Các hoạt động tập thể đòi hỏi sự phối hợp ăn ý cao độ như hội kéo chữ Hoa trượng hội hay lễ rước Mẫu thỉnh kinh đã thắt chặt sợi dây đoàn kết giữa các dòng họ, thôn xóm tại xã Kim Thái. Hành trình khám phá văn hóa tâm linh vùng nam đồng bằng sông Hồng từ Quần thể danh thắng Tràng An đến vùng đất Vụ Bản, kết hợp thưởng thức nét tinh hoa ẩm thực truyền thống như phở bò Nam Định, luôn để lại ấn tượng sâu đậm về một miền quê giàu bản sắc văn hiến.

Bảo tồn di sản phi vật thể chuẩn mực và bền vững

Nhằm gìn giữ nguyên vẹn giá trị chân xác của di sản trước nhịp sống hiện đại, công tác quản lý và thực hành nghi lễ trong lễ hội Phủ Dầy luôn chú trọng tôn vinh vẻ đẹp chuẩn mực của nghệ thuật hát Chầu văn cổ truyền, bài trừ mọi biểu hiện biến tướng hay mê tín dị đoan. Các câu lạc bộ hát văn, đội rước kiệu và đội kéo chữ Hoa trượng hội tại địa phương thường xuyên tổ chức truyền dạy kỹ năng cho thế hệ trẻ nhằm bảo đảm tính kế thừa liên tục.

Sự chung tay của các nghệ nhân dân gian, cộng đồng bản địa và các cơ quan văn hóa đã giúp không gian di tích luôn giữ được vẻ tôn nghiêm, thanh tịnh. Để tìm hiểu sâu hơn về hệ thống di sản văn hóa phi vật thể, các công trình kiến trúc cổ và kho tàng văn hóa bản địa đặc sắc trong vùng, độc giả có thể tra cứu trực tiếp trên chuyên trang Ninh Bình NSSC.

Trải qua bao thế kỷ lưu truyền trên mảnh đất Kẻ Dầy lịch sử, lễ hội Phủ Dầy vẫn vẹn nguyên sức sống mãnh liệt mỗi độ tháng Ba âm lịch về trên quê hương Kim Thái. Sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc cổ kính của Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát, cung đàn Chầu văn trầm bổng và nghệ thuật xếp chữ độc đáo đã khẳng định vị thế trường tồn của một di sản văn hóa tiêu biểu trong tâm thức người Việt.

Chia sẻ:
NC

NSSC Ninh Bình

ninhbinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Ninh Bình.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Ninh Bình.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất