Chùa Tam Chúc - Quần thể kiến trúc Phật giáo hùng vĩ bên hồ Lục Nhạc
NSSC Ninh BìnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Nằm ẩn mình giữa vùng non nước Ba Sao hữu tình thuộc dãy núi đá vôi ngập nước phía bắc tỉnh Ninh Bình (khu vực Kim Bảng, Hà Nam cũ), chùa Tam Chúc là quần thể kiến trúc Phật giáo kỳ vĩ có lịch sử khởi nguồn từ hơn một nghìn năm trước. Nổi tiếng với thế đất cổ truyền Tiền Lục Nhạc, Hậu Thất Tinh, danh thắng này kết tinh hài hòa giữa truyền thuyết tâm linh thời Đinh, dấu tích khảo cổ đáy hồ và nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc đá đồ sộ.
Dấu ấn lịch sử ngàn năm và huyền tích của chùa Tam Chúc
Cội nguồn lịch sử của chùa Tam Chúc gắn liền với quá trình mở mang bờ cõi và phát triển Phật giáo hộ quốc an dân từ thế kỷ X đến thế kỷ XII. Không chỉ được lưu truyền qua các huyền tích dân gian về vùng đất lành nơi chư tiên giáng hạ, niên đại hơn một thiên niên kỷ của cổ tự còn được minh chứng xác thực qua những di vật khảo cổ gỗ, đá tìm thấy dưới lòng hồ tự nhiên.
Truyền thuyết Lục Nhạc, Thất Tinh và cội nguồn cổ tự
Theo thần tích địa phương tại vùng đất Ba Sao, truyền thuyết về chùa Tam Chúc cổ bắt nguồn từ câu chuyện bảy nàng tiên nữ nhà trời trong một lần du ngoạn hạ giới đã say mê vẻ đẹp sơn thủy hữu tình của vùng đầm hồ bao la được bao bọc bởi dãy núi đá vôi trùng điệp. Khi nhà trời sai người mang sáu quả chuông xuống gọi các nàng trở về mà không được, cả sáu quả chuông ấy đã hóa thành sáu quả núi đá nhô lên giữa lòng hồ Tam Chúc, gọi là Lục Nhạc, còn bảy nàng tiên hóa thành bảy ngọn núi phía sau lưng chùa có đốm sáng tựa bảy ngôi sao ban đêm, gọi là núi Thất Tinh.
Đến thời kỳ sau, có người phương Bắc tìm đến vùng núi Ba Sao với ý định yểm mạch cắt đi bốn ngôi sao sáng trên dãy núi Thất Tinh bằng cách chất củi đốt nhiều ngày đêm khiến bốn ngọn núi bị mờ ánh sáng, chỉ còn lại ba ngọn núi giữ được vẻ tinh anh. Từ sự tích đó, ngôi chùa cổ thờ Phật trên sườn núi được đổi tên thành chùa Ba Sao và vùng đất dưới chân núi mang địa danh thôn Tam Chúc. Tương truyền vào thời nhà Đinh, khi vua Đinh Tiên Hoàng dẹp yên loạn mười hai sứ quân và lập nên nhà nước Đại Cồ Việt, vùng núi rừng Ba Sao từng là tiền đồn huấn luyện binh sĩ, tích trữ lương thảo bảo vệ mặt bắc kinh thành.
Bước sang triều đại nhà Lý ở thế kỷ XI – XII, Quốc sư Thiền sư Nguyễn Minh Không trên bước đường vân du tìm thảo dược và mở mang chốn tổ thiền môn đã dừng chân tại Ba Sao để dựng lập chùa Tam Chúc cổ. Ngôi chùa xưa còn gắn liền với sự tích Hoàng hậu Dương Thị Nguyệt dưới triều Đinh. Trong quá trình khảo sát lòng hồ Tam Chúc đầu thế kỷ XXI, các nhà khảo cổ học đã phát hiện nhiều cột gỗ lim cổ đường kính trên một mét cùng các chân tảng đá hoa sen chạm khắc tinh xảo có niên đại hơn một nghìn năm, khẳng định quy mô bề thế của quần thể kiến trúc Phật giáo cổ xưa tại đây.
Trục giao thoa tâm linh nối liền kinh đô cổ
Xét trên bình diện địa văn hóa vùng đồng bằng sông Hồng, chùa Tam Chúc giữ vị trí tâm điểm trên trục hành hương di sản nối liền từ kinh đô Cố đô Hoa Lư thế kỷ X lên tới kinh thành Hoàng thành Thăng Long thời Lý – Trần. Toàn bộ dãy núi đá vôi chạy dọc ranh giới tự nhiên này tạo thành hành lang tâm linh và sinh thái liên hoàn, nơi hội tụ những danh lam cổ tự danh tiếng miền Bắc.
Về phía nam, quần thể kết nối trực tiếp với vùng lõi di sản chùa Bái Đính qua dãy núi đá vôi ngập nước dài khoảng ba mươi cây số; về phía bắc và đông bắc, lưng núi Ba Sao tựa sát vào quần thể danh thắng chùa Hương (Hương Sơn, Mỹ Đức); trong khi ở ngay vùng phụ cận là cụm danh thắng chùa Bà Đanh và hệ thống hang động Ngũ Động Thi Sơn bên dòng sông Đáy. Sự giao thoa địa lý này đã biến khu vực Ba Sao thành cầu nối văn hóa Phật giáo xuyên suốt hơn một thiên niên kỷ.
Kiến trúc bảo điện và bố cục sơn thủy tại chùa Tam Chúc
Được quy hoạch và phục dựng trên tổng diện tích gần năm nghìn một trăm héc-ta với sự chung tay của cộng đồng Phật tử cùng tâm huyết của doanh nhân Nguyễn Xuân Thành và hàng nghìn nghệ nhân thủ công lành nghề, chùa Tam Chúc phô diễn nghệ thuật kiến trúc chùa tháp cổ truyền Việt Nam trong không gian non nước khoáng đạt. Bố cục tổng thể nương theo địa hình tự nhiên, kết hợp hài hòa giữa mặt nước mênh mông, đảo đá nổi và các tòa bảo điện xếp tầng theo độ cao sườn núi.
Thế đất tựa sơn hướng thủy bên lòng hồ rộng lớn
Điểm độc đáo bậc nhất trong cấu trúc không gian của chùa Tam Chúc là thế phong thủy Tựa sơn hướng thủy hiếm có. Phía trước mặt chùa là hồ Tam Chúc (còn gọi là hồ Lục Nhạc) rộng hơn sáu trăm héc-ta, một trong những hồ nước ngọt tự nhiên trên núi đá vôi lớn nhất Việt Nam. Giữa mặt hồ phẳng lặng nổi lên sáu hòn đảo đá tự nhiên mang hình dáng sáu quả chuông úp, quanh năm cây cối xanh tươi tạo thành bức bình phong tiền án kỳ thú.
Giữa lòng hồ nước mênh mông ấy là công trình Đình Tam Chúc, một kiến trúc mái đao cổ kính tọa lạc trên hòn đảo nhỏ kết nối với bờ bằng cây cầu đá uốn lượn trên sóng nước. Đình là nơi thờ Hoàng hậu nhà Đinh Dương Thị Nguyệt cùng các vị thần linh có công khai phá vùng đất Ba Sao và lưu giữ những hiện vật khảo cổ trục vớt từ đáy hồ. Phía sau lưng quần thể là dãy núi Thất Tinh hùng vĩ kết hợp cùng gần một nghìn héc-ta rừng nguyên sinh đá vôi bao bọc ba mặt Đông, Bắc, Tây, tạo thế tọa ngai vững chãi che chở cho khu nội tự.
Trục tam bảo bề thế từ Tam quan đến chính điện
Từ bến thuyền vượt qua mặt hồ Tam Chúc, du khách bước vào trục thần đạo chính chạy thẳng từ cổng Tam quan nội lên tới đỉnh núi. Mở đầu trục kiến trúc là cổng Tam quan nội cao gần hai mươi chín mét với ba tầng mái cong lợp ngói mũi hài truyền thống và diện tích sàn rộng hơn ba nghìn năm trăm mét vuông. Qua khỏi cổng Tam quan và khu vườn cột kinh đá là ba tòa đại điện nguy nga xếp nối tiếp nhau theo độ dốc sườn núi gồm điện Quan Âm, Điện Pháp Chủ và Điện Tam Thế.
Tòa điện Quan Âm cao ba mươi phẩy năm mét, diện tích sàn ba nghìn mét vuông, tôn trí pho tượng Phật Nghìn mắt nghìn tay bằng đồng nguyên khối nặng một trăm tấn. Tiếp đến là Điện Pháp Chủ cao ba mươi mốt mét, dài năm mươi hai mét với kết cấu hai tầng mái cong uy nghiêm, thờ pho đại tượng Phật Thích Ca Mâu Ni bằng đồng nguyên khối nặng một trăm năm mươi tấn. Nằm ở vị trí cao và rộng lớn nhất trên trục chính điện là Điện Tam Thế, công trình có chiều cao ba mươi chín mét, diện tích sàn lên tới năm nghìn bốn trăm mét vuông.
Trong lòng Điện Tam Thế, ba pho đại tượng Tam Thế Phật bằng đồng đen (mỗi pho nặng tám mươi tấn, cao mười ba phẩy năm mét tính cả tòa sen) uy nghi ngự trên bệ đá, phía sau là cánh sen bằng đồng dát vàng chạm trổ hoa văn mây lửa. Toàn bộ hệ thống cột trụ, mái đao của ba tòa bảo điện đều phỏng dựng theo phong cách kiến trúc cổ truyền kết hợp kỹ thuật chạm khắc đá của làng đá mỹ nghệ Ninh Vân và nghệ thuật đúc đồng từ làng đúc đồng Tống Xá, tạo nên vẻ đẹp trang nghiêm, bền vững.

Tuyệt tác cột kinh đá, phù điêu dung nham tại chùa Tam Chúc
Bên cạnh quy mô đồ sộ của các tòa chính điện, giá trị nghệ thuật độc bản của chùa Tam Chúc còn kết tinh ở những hạng mục điêu khắc đá xanh, đá đỏ nguyên khối và hệ thống tranh phù điêu đá núi lửa cổ. Mỗi tác phẩm đều chứa đựng thông điệp triết lý nhà Phật sâu sắc cùng sự giao lưu văn hóa mỹ thuật quốc tế.
Vườn cột kinh khắc lời Phật và đàn tế đá đỏ
Nằm trải dài trong khoảng sân rộng lớn nối từ cổng Tam quan nội lên điện Quan Âm là khu vườn cột kinh đá gồm ba mươi hai cột đá xanh nguyên khối xếp đối xứng hai bên trục thần đạo. Khơi nguồn cảm hứng từ bảo vật quốc gia cột kinh Phật thời Đinh phát hiện tại cố đô Hoa Lư (năm 973), mỗi cột kinh tại đây cao mười ba phẩy năm mét, đường kính khoảng hai mét và nặng khoảng hai trăm tấn.
Cấu tạo của mỗi cột kinh chia làm ba phần theo triết lý Tam giới của Phật giáo: phần chân đế là bệ đá hình đài sen tròn đường kính bốn mét biểu trưng cho Dục giới; phần thân cột hình bát giác cao sáu phẩy ba mét chạm khắc thủ công những bài kinh Phật giáo khuyên răn con người sống hướng thiện, biểu trưng cho Sắc giới; phần đỉnh cột là bát hương đá chạm hình chim Ca Lăng Tần Già nâng đỡ nụ sen chớm nở, biểu trưng cho Vô sắc giới.
Vượt qua hai trăm chín mươi chín bậc đá xanh từ sau Điện Tam Thế lên đỉnh núi Thất Tinh ở độ cao bốn trăm sáu mươi tám mét là công trình Đàn Tế Trời chùa Ngọc. Ngôi chùa Ngọc cao mười lăm mét, diện tích ba mươi sáu mét vuông được lắp ghép hoàn toàn từ các phiến đá granite đỏ nặng tổng cộng hai nghìn tấn do các nghệ nhân Ấn Độ chế tác theo phương pháp mộng đá cổ truyền không dùng vữa hay đinh sắt. Bên trong chùa Ngọc tôn trí pho tượng Phật Thích Ca Mâu Ni chế tác từ ngọc bích nguyên khối nặng bốn phẩy chín tấn.
Bích họa đá núi lửa và cổ vật thiên thạch quý
Một kho báu mỹ thuật đặc sắc khác bên trong Điện Tam Thế, Điện Pháp Chủ và điện Quan Âm là hệ thống mười hai nghìn bức tranh phù điêu bằng đá dung nham núi lửa ốp kín bốn bức tường nội điện. Toàn bộ số phù điêu này được các nghệ nhân tại đảo Java (Indonesia) chạm khắc thủ công từ đá lấy ở miệng núi lửa Merapi, sau đó đưa về Việt Nam ghép thành những bức bích họa liên hoàn.
Mỗi bức tranh đá núi lửa tái hiện sống động các điển tích Phật giáo và hình ảnh văn hóa Việt Nam như chùa Một Cột, trống đồng, chim lạc. Ngoài ra, quần thể còn lưu giữ cổ vật thiên thạch mặt trăng Dar al Gani 1058 nặng năm phẩy năm ki-lô-gam cùng cây bồ đề quý chiết từ cây bồ đề Jaya Sri Maha Bodhi hơn hai nghìn ba trăm năm tuổi tại Sri Lanka trồng trước chính điện.
| Hạng mục kiến trúc tiêu biểu | Quy mô và vị trí không gian | Chất liệu chế tác và giá trị nghệ thuật |
|---|---|---|
| Đình Tam Chúc và hồ Tam Chúc | Hồ Lục Nhạc rộng hơn 600ha có 6 đảo đá tự nhiên; đình nằm trên đảo nhỏ giữa lòng hồ | Thờ Hoàng hậu nhà Đinh Dương Thị Nguyệt, trưng bày dấu tích khảo cổ cột gỗ, chân tảng đá thời Đinh – Lý |
| Vườn cột kinh đá | 32 cột đá xếp hai bên trục thần đạo từ Tam quan nội lên điện Quan Âm, cao 13,5m, nặng 200 tấn | Chế tác từ đá xanh nguyên khối Ninh Bình, thân bát giác chạm khắc lời Phật dạy theo nguyên mẫu cột kinh thời Đinh |
| Điện Quan Âm và Điện Pháp Chủ | Điện Quan Âm cao 30,5m (rộng 3.000m²); Điện Pháp Chủ cao 31m, dài 52m | Tôn trí tượng Phật Nghìn mắt nghìn tay nặng 100 tấn và tượng Phật Thích Ca bằng đồng nguyên khối nặng 150 tấn |
| Điện Tam Thế | Cao 39m, diện tích sàn 5.400m² nằm ở tầng cao nhất trong ba tòa đại điện chính | Tôn trí ba pho tượng Tam Thế Phật bằng đồng đen nặng 80 tấn/pho; tường ốp phù điêu đá dung nham núi lửa |
| Đàn Tế Trời chùa Ngọc | Tọa lạc trên đỉnh núi Thất Tinh ở độ cao 468m, chùa cao 15m qua 299 bậc đá | Ghép hoàn toàn bằng 2.000 tấn đá granite đỏ Ấn Độ theo kỹ thuật mộng đá không vữa, thờ tượng Phật ngọc nặng 4,9 tấn |
Di sản văn hóa lễ hội và cảnh quan sinh thái chùa Tam Chúc
Vượt lên trên giá trị của một công trình kiến trúc kỳ vĩ, chùa Tam Chúc còn là không gian bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể sống động và khu dự trữ sinh thái núi đá vôi ngập nước quý giá của miền Bắc Việt Nam. Sự kết hợp giữa nghi lễ dân gian truyền thống, các sự kiện giao lưu Phật giáo quốc tế và bảo vệ môi trường tự nhiên đã định hình bản sắc bền vững cho khu di tích.
Nghi thức rước nước cổ truyền trong hội xuân đầu năm
Vào ngày mùng mười hai tháng Giêng âm lịch hằng năm, lễ hội chùa Tam Chúc chính thức khai hội, mở màn cho mùa hành hương xuân của nhân dân vùng châu thổ sông Hồng. Việc phục dựng lễ hội vào đúng ngày mùng mười hai tháng Giêng mang ý nghĩa tiếp nối mạch nguồn tín ngưỡng nông nghiệp lúa nước của cư dân vùng Ba Sao từ ngàn xưa, gửi gắm ước vọng về một năm mới mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an.
Nghi thức tâm điểm của lễ hội là lễ rước nước truyền thống trên mặt hồ Tam Chúc. Đoàn thuyền rồng đưa các bậc cao tăng, bô lão ra vị trí linh thiêng nhất giữa lòng hồ Lục Nhạc gần sáu quả núi đá để thực hiện nghi thức xin nước thiêng đựng vào bình gốm cổ, sau đó rước qua cổng Tam quan nội và vườn cột kinh đá lên Điện Tam Thế cử hành lễ mộc dục, dâng hương tưởng niệm Quốc sư Nguyễn Minh Không. Đặc biệt, vào tháng năm năm 2019, nơi đây đã đăng cai tổ chức Đại lễ Phật đản Liên Hợp Quốc Vesak lần thứ mười sáu với sự tham dự của đại biểu từ hơn một trăm mười quốc gia, lan tỏa thông điệp văn hiến và chủ nghĩa yêu chuộng hòa bình của dân tộc Việt Nam.
Bảo tồn đa dạng sinh học vùng núi đá ngập nước
Nằm trong tổng thể hành lang sinh thái núi đá vôi Hương Sơn – Tam Chúc – Đồng Tâm – Tràng An, khu vực rừng tự nhiên và đầm ngập nước quanh chùa Tam Chúc sở hữu hệ động thực vật vô cùng phong phú. Gần một nghìn héc-ta rừng nhiệt đới trên đá vôi xung quanh dãy núi Thất Tinh và đầm lầy ven hồ Tam Chúc là nơi cư trú của hàng trăm loài chim nước, cá bản địa cùng các loài thực vật quý hiếm.
Đáng chú ý nhất trong hệ sinh thái nơi đây là quần thể voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri) – loài linh trưởng đặc hữu cực kỳ nguy cấp chỉ phân bố duy nhất tại các dãy núi đá vôi ngập nước thuộc khu vực Ninh Bình, Hà Nam của Việt Nam. Việc gìn giữ nghiêm ngặt diện tích mặt nước tự nhiên của hồ Lục Nhạc và duy trì đai rừng nguyên sinh bao quanh khu chùa Tam Chúc cổ đóng vai trò thiết yếu trong bảo tồn đa dạng sinh học vùng nam đồng bằng Bắc Bộ.
Trải qua hơn một thiên niên kỷ từ dấu tích cổ tự thời Đinh – Lý dưới lòng hồ Lục Nhạc cho đến quần thể bảo điện, cột kinh đá và chùa Ngọc uy nghiêm trên đỉnh Thất Tinh ngày nay, chùa Tam Chúc đã khẳng định vị thế là một trong những biểu tượng kiến trúc văn hóa Phật giáo tiêu biểu của Việt Nam. Để tra cứu thêm hệ thống tri thức bách khoa toàn diện về các danh thắng, di tích lịch sử, làng nghề và danh nhân văn hóa bản địa, độc giả có thể truy cập trực tiếp chuyên trang Ninh Bình NSSC với nguồn dữ liệu chuẩn xác và cập nhật.
NSSC Ninh Bình
ninhbinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Ninh Bình.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Ninh Bình.
Bài liên quan
Tính giá buổi trải nghiệm thêu ở Ninh Bình: trả đủ công người hướng dẫn
Tính giá buổi trải nghiệm thêu ở Ninh Bình đủ công người hướng dẫn, rõ chi phí và điều kiện đặt chỗ, giúp cơ sở bảo vệ thu nhập và giữ chất lượng trải nghiệm.
Đặt buổi ghé xưởng làng nghề Ninh Bình: tránh chồng nhóm và gián đoạn sản xuất
Đặt lịch ghé xưởng làng nghề Ninh Bình phù hợp để tránh chồng nhóm, bảo vệ nhịp sản xuất và giúp khách trải nghiệm đúng nội dung đã hẹn. Xem cách tổ chức.
Những xu hướng khởi nghiệp người trẻ nên theo dõi
Những xu hướng khởi nghiệp nổi bật người trẻ nên theo dõi: AI, kinh tế xanh, nông nghiệp số, thương mại điện tử và du lịch trải nghiệm. Đọc để chọn hướng đi.



