Lễ hội chùa Bái Đính - Hành trình hội xuân nơi miền di sản cố đô
NSSC Ninh BìnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Giữa vùng non nước đá vôi trùng điệp của kinh đô cổ, lễ hội chùa Bái Đính mở ra hành trình văn hóa tâm linh mùa xuân quy mô bậc nhất miền Bắc với sự giao hòa sâu sắc giữa Phật giáo ngàn năm và tín ngưỡng dân gian bản địa. Tiếng chuông đồng ngân vang từ sườn núi Đính mỗi độ xuân về lại dẫn lối hàng vạn bước chân hành hương tìm về cội nguồn lịch sử dân tộc.
Cội nguồn lịch sử và tín ngưỡng của lễ hội chùa Bái Đính
Không phải ngẫu nhiên mà lễ hội chùa Bái Đính trở thành một trong những sự kiện văn hóa mở màn mùa lễ hội xuân lớn nhất vùng châu thổ sông Hồng. Mạch nguồn của kỳ hội xuân này được nuôi dưỡng từ bề dày lịch sử hơn một thiên niên kỷ trên mảnh đất xã Gia Sinh, huyện Gia Viễn, nơi hội tụ ba lớp trầm tích văn hóa lớn gồm Phật giáo thời Lý, đạo Mẫu tam phủ và truyền thống thượng võ của các triều đại Đinh, Tiền Lê, Lý và Tây Sơn.
Dấu tích Quốc sư Nguyễn Minh Không trên núi Đính
Theo sử liệu và truyền thuyết lưu truyền tại địa phương, lịch sử hình thành ngôi cổ tự và lễ hội gắn liền mật thiết với cuộc đời hành đạo của Quốc sư Thiền sư Nguyễn Minh Không dưới vương triều nhà Lý thế kỷ mười hai. Trong một lần lên vùng núi đá vôi Gia Sinh tìm cây thuốc quý chữa bệnh cho nhà vua, vị cao tăng quê đất Gia Viễn đã phát hiện trên sườn núi Đính ở độ cao gần hai trăm mét có hệ thống hang động tự nhiên thông thoáng, thế núi tựa đầu rồng hướng về phía kinh thành Cố đô Hoa Lư xưa.
Nhận thấy đây là vùng đất linh khí hội tụ, Quốc sư đã cho dựng chùa, mở hang Sáng động Tối để thờ Phật và thờ Mẫu, đồng thời lập vườn thuốc nam, dựng đền thờ Thánh Nguyễn và thờ thần núi Cao Sơn bảo hộ cư dân bản địa. Từ thời kỳ rực rỡ của văn hóa Phật giáo thời vua Lý Nhân Tông tại kinh thành Hoàng thành Thăng Long cho đến các triều đại kế tiếp, ngọn núi Đính đã trở thành chốn tổ tu hành, bốc thuốc cứu người và là nơi nhân dân tề tựu mỗi dịp đầu xuân để dâng hương tưởng niệm vị Danh y, Thiền sư lỗi lạc kiêm Tổ nghề đúc đồng.
Hào khí đàn tế cờ của Hoàng đế Quang Trung
Bên cạnh dấu ấn Phật giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu từ thời Lý, không gian lịch sử của lễ hội còn khắc ghi trang sử hào hùng của dân tộc vào cuối thế kỷ mười tám. Vào mùa đông năm Mậu Thân 1788, trên đường tiến quân ra Bắc giải phóng thành Thăng Long, Hoàng đế Quang Trung Nguyễn Huệ khi hội quân tại phòng tuyến Tam Điệp - Biện Sơn đã chọn đỉnh núi Đính cao ráo làm nơi lập đàn tế cờ núi Đính để tế cáo trời đất và khích lệ tướng sĩ trước giờ xuất trận.
Tại đàn tế cờ núi Đính, sau nghi lễ tế cáo dưới bóng cờ đào và tiếng trống trận, nhà vua đã ban lời hiệu triệu toàn quân tiến về kinh đô lập nên chiến công Kỷ Dậu 1789. Sự kiện này bồi đắp thêm cho lễ hội đầu xuân tinh thần yêu nước và đạo lý uống nước nhớ nguồn của dân tộc.
Không gian văn hóa tâm linh mùa lễ hội chùa Bái Đính
Một đặc trưng nổi bật tạo nên diện mạo riêng biệt của lễ hội chùa Bái Đính là sự kết nối liền mạch giữa hai không gian kiến trúc Phật giáo cổ kim nằm trong vùng di sản Quần thể danh thắng Tràng An. Mọi nghi thức lễ hội đều được triển khai hài hòa từ những hang động đá vôi rêu phong ngàn năm trên đỉnh núi xuống tới các cung điện gỗ đá bề thế bên sườn đồi.
Sự giao hòa giữa khu chùa cổ và chùa mới
Tâm điểm khởi nguồn của các nghi lễ cổ truyền nằm ở khu vực chùa Bái Đính cổ tọa lạc trên sườn núi Đính ở độ cao khoảng một trăm tám mươi mét so với mực nước biển. Để lên tới khu chùa cổ, người hành hương bước qua hơn ba trăm bậc đá xanh dưới tán rừng nguyên sinh để chiêm bái giếng Ngọc ngàn năm có làn nước xanh biếc quanh năm không cạn, đi qua cổng tam quan trung cổ để tiến vào hang Sáng động Tối, đền thờ thần Cao Sơn và đền thờ Thánh Nguyễn.
Từ ngôi chùa hang trên núi cao, dòng chảy lễ hội lan tỏa xuống quần thể chùa Bái Đính mới với trục thần đạo gồm Tam quan nội, tháp Chuông, điện Tam Thế, Bảo tháp và hành lang La Hán bề thế, sánh ngang tầm vóc với chùa Tam Chúc hay chùa Long Đọi Sơn.
Nhịp điệu hành hương suốt ba tháng mùa xuân
Theo truyền thống văn hóa bản địa vùng cố đô, lễ khai mạc chính thức của kỳ hội xuân diễn ra vào sáng ngày mùng 6 tháng Giêng âm lịch hằng năm và kéo dài đến hết tháng Ba âm lịch. Tuy nhiên, ngay từ chiều ngày mùng 1 Tết Nguyên đán, khi hoa đào, hoa mơ trên sườn núi Gia Sinh bung nở trong làn mưa xuân, hàng vạn tăng ni, Phật tử và người dân khắp mọi miền đã nô nức trở về trẩy hội.
Việc tổ chức lễ hội kéo dài suốt ba tháng mùa xuân phản ánh nét văn hóa nông nghiệp tháng Giêng, tháng Hai của cư dân đồng bằng Bắc Bộ, tạo điều kiện để dòng người hành hương kết hợp chiêm bái chuỗi di tích lịch sử toàn vùng. Khung thời gian từ mùng 6 tháng Giêng âm lịch đến cuối xuân giúp các hoạt động lễ và hội diễn ra tuần tự, giữ được sự trang nghiêm chốn thiền môn.
| Hạng mục không gian lễ hội | Niên đại và đặc điểm kiến trúc | Hoạt động nghi lễ và văn hóa tiêu biểu |
|---|---|---|
| Hang Sáng động Tối | Động đá vôi tự nhiên trên núi Đính khởi dựng từ thời Lý | Dâng hương lễ Phật tại hang Sáng và lễ Mẫu Thượng Ngàn tại động Tối |
| Đền thờ Thánh Nguyễn | Kiến trúc truyền thống tựa lưng vào vách núi đá cổ kính | Tưởng niệm công đức Quốc sư Nguyễn Minh Không và làm lễ rước kiệu |
| Đền thờ thần Cao Sơn | Tọa lạc ở vị trí có rừng cây bao bọc kín đáo trên sườn núi | Nghi thức tế lễ vị thần cai quản vùng núi Vũ Lâm bảo hộ dân làng |
| Giếng Ngọc ngàn năm | Giếng cổ hình mặt nguyệt dưới chân núi Đính không bao giờ cạn | Nơi lấy nước thiêng phục vụ các nghi thức cúng Phật trong mùa lễ hội |
| Điện Tam Thế và hành lang La Hán | Quần thể kiến trúc gỗ lim, ngói mũi hài và đá xanh Ninh Bình | Tổ chức đại lễ khai hội, gióng trống thỉnh chuông và cầu quốc thái dân an |
Các nghi thức truyền thống trọng tâm trong lễ hội chùa Bái Đính
Giá trị cốt lõi tạo nên chiều sâu tâm linh của lễ hội chùa Bái Đính được thể hiện qua chuỗi nghi lễ truyền thống kết hợp hài hòa giữa nghi thức Phật giáo đại thừa và phong tục tín ngưỡng dân gian làng xã Gia Sinh. Mọi nghi thức đều hướng con người tới lòng hướng thiện, sự tri ân tiền nhân và ước vọng hòa bình.

Lễ rước kiệu tôn vinh Tam vị Thánh hiền
Nghi thức cổ truyền đặc sắc nhất trong ngày khai hội mùng 6 tháng Giêng âm lịch là lễ rước kiệu Tam vị Thánh khởi hành từ khu chùa Bái Đính cổ sang khu chùa mới. Từ sáng sớm, các bậc cao niên cùng đội rước kiệu của xã Gia Sinh trong trang phục lễ hội truyền thống sắc đỏ vàng đã tề tựu tại khu chùa cổ để cử hành lễ tế cáo và xin rước bài vị.
Đoàn rước kiệu đi qua đường đá dưới chân núi với cờ ngũ sắc, bát bửu và phường bát âm. Ba cỗ kiệu sơn son thếp vàng lần lượt rước bài vị Thiền sư Nguyễn Minh Không, thần Cao Sơn và Bà Chúa Thượng Ngàn về điện Tam Thế, làm nên lễ rước kiệu Tam vị Thánh gắn kết khu chùa cổ với không gian kiến trúc mới.
Nghi thức dâng hương lục cúng cầu quốc thái dân an
Ngay khi đoàn rước kiệu tiến vào sân chính trước điện Tam Thế và an vị bài vị tại chính điện, đại lễ khai hội chính thức bắt đầu với các nghi thức Phật giáo trang nghiêm. Chư tôn đức giáo phẩm cùng đại biểu và nhân dân thực hiện nghi thức niệm Phật cầu gia bị, cử hành hồi trống khai hội rền vang vách núi và gióng lên ba hồi chuông đại hồng chung nặng ba mươi sáu tấn trên tháp Chuông để cầu nguyện đất nước thái bình.
Tiếp nối tiếng chuông trống Bát Nhã trầm hùng là nghi lễ cầu quốc thái dân an cùng vũ điệu dâng lục cúng hoa đăng truyền thống của nhà Phật gồm sáu phẩm vật thanh tịnh là hương, đăng, hoa, trà, quả và thực. Trong làn khói trầm hương quyện tỏa giữa đại hùng bảo điện và dọc theo hành lang La Hán, chư tăng cùng hội chúng đồng thanh tụng kinh cầu phúc lành, gửi gắm thông điệp từ bi hỷ xả và khuyến khích mỗi người sống nhân nghĩa, hiếu thảo.

Hoạt động văn hóa và sức lan tỏa của lễ hội chùa Bái Đính
Không chỉ là điểm tựa tâm linh mỗi dịp Tết đến xuân về, lễ hội chùa Bái Đính còn mở ra không gian văn hóa nghệ thuật dân gian phong phú, góp phần bảo tồn các loại hình diễn xướng cổ truyền của vùng đất kinh đô xưa. Phần hội diễn ra sôi nổi nhưng vẫn giữ trọn nét thanh lịch của văn hóa nhà Phật.
Không gian diễn xướng chèo, xẩm và thư pháp xuân
Xuyên suốt những ngày diễn ra lễ hội xuân từ mùng 6 tháng Giêng âm lịch đến hết tháng Ba, tại các sân bãi dưới chân núi Đính và khuôn viên nhà văn hóa xã Gia Sinh, nhiều hoạt động văn hóa dân gian đặc sắc được tổ chức. Du khách về trẩy hội được đắm mình trong những làn điệu hát chèo cổ mượt mà, lắng nghe tiếng đàn bầu và lời ca mộc mạc của nghệ thuật hát xẩm cố đô, hay thưởng thức những tiết mục hòa tấu nhạc cụ dân tộc truyền thống.
Bên cạnh không gian âm nhạc dân gian là khu vực triển lãm ảnh nghệ thuật di sản, không gian trà đạo và hoạt động viết thư pháp đầu xuân của các ông đồ. Hình ảnh những bức thư pháp viết chữ Tâm, chữ Đức, chữ Phúc, chữ An trên nền giấy dó đỏ thắm tạo nên nét đẹp văn hóa trọng chữ nghĩa tương đồng với không khí trẩy hội tại chùa Keo hay hành trình vãng cảnh khu di tích Yên Tử. Xen kẽ với các hoạt động nghệ thuật là những trò chơi dân gian như cờ tướng, kéo co, múa rồng gắn kết cộng đồng.
- Bảo tồn di sản tín ngưỡng bản địa: Gìn giữ nguyên vẹn nghi thức thờ Phật kết hợp thờ Thánh Nguyễn Minh Không, thần Cao Sơn và tín ngưỡng thờ Mẫu Thượng Ngàn tại hang Sáng động Tối.
- Giáo dục truyền thống lịch sử yêu nước: Tôn vinh dấu tích đàn tế cờ núi Đính của vua Quang Trung và lịch sử hào hùng của vùng đất cố đô ngàn năm văn hiến.
- Gắn kết không gian di sản thế giới: Tạo điểm nhấn văn hóa phi vật thể sống động bổ trợ cho giá trị nổi bật toàn cầu của quần thể di sản hỗn hợp Tràng An.
- Lan tỏa lối sống hướng thiện và hòa bình: Nuôi dưỡng tâm hồn con người hướng về các giá trị chân - thiện - mỹ thông qua nghi lễ cầu quốc thái dân an đầu năm mới.
Vai trò bảo tồn di sản vùng kinh đô cổ
Trong bức tranh các lễ hội truyền thống vùng Nam đồng bằng sông Hồng, sự kiện hội xuân trên núi Đính đóng vai trò như nhịp cầu kết nối các điểm di tích lịch sử, tâm linh và ẩm thực bản địa của tỉnh. Hành trình về chiêm bái núi Đính đầu năm của người dân luôn gắn liền với việc tìm hiểu lịch sử triều Đinh, Tiền Lê tại Cố đô Hoa Lư, thưởng ngoạn cảnh quan karst kỳ vĩ tại Quần thể danh thắng Tràng An và khám phá văn hóa ẩm thực truyền thống đặc sắc của vùng đất cố đô như đặc sản dê núi Ninh Bình hay thức quà thanh tao bánh cuốn Phủ Lý nơi cửa ngõ phía bắc.
Sự tham gia chủ động của cộng đồng cư dân xã Gia Sinh trong vai trò chủ thể thực hành các nghi lễ rước nước từ giếng Ngọc ngàn năm, rước kiệu Tam vị Thánh và gìn giữ cảnh quan rừng nguyên sinh núi Đính đã giúp lễ hội duy trì sức sống bền vững qua nhiều thế hệ. Đồng hành cùng công tác bảo tồn và số hóa kho tàng di sản văn hiến truyền thống của địa phương, chuyên trang Ninh Bình NSSC liên tục cập nhật các bài viết nghiên cứu bách khoa chuyên sâu, góp phần đưa nét đẹp văn hóa bản địa vươn xa.
Trải qua bao biến thiên của lịch sử từ thời kỳ Quốc sư Nguyễn Minh Không dựng am tu hành và bốc thuốc cứu dân trên đỉnh núi đá vôi, lễ hội chùa Bái Đính ngày nay vẫn giữ vẹn nguyên hồn cốt tâm linh thuần khiết của dân tộc Việt Nam. Mỗi mùa hội xuân khép lại nơi sườn núi Đính trầm mặc lại thắp lên trong lòng người hành hương niềm tin trong sáng vào những điều thiện lành, tiếp thêm nguồn năng lượng bình an để dựng xây cuộc sống ấm no và hạnh phúc.
NSSC Ninh Bình
ninhbinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Ninh Bình.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Ninh Bình.
Bài liên quan
Lễ hội Phủ Dầy - Di sản văn hóa thờ Mẫu Tam phủ nơi đất Vụ Bản
Lễ hội Phủ Dầy tại xã Kim Thái, huyện Vụ Bản là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tôn vinh Thánh Mẫu Liễu Hạnh với hội kéo chữ và nghệ thuật hát Chầu văn.
Lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định - Hào khí Đông A nơi đất phát tích
Lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định diễn ra vào Rằm tháng Giêng tại phường Lộc Vượng, tái hiện nghi thức rước kiệu Ngọc Lộ và lan tỏa lời dạy Tích phúc vô cương.
Lễ hội Hoa Lư - Quốc lễ ngàn năm tưởng nhớ công đức tiên đế cố đô
Lễ hội Hoa Lư là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tại xã Trường Yên, tái hiện hào khí cờ lau tập trận và tri ân công đức vua Đinh cùng vua Lê.



