Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn - Hồn cốt mỹ tục khuyến nông ngàn năm
NSSC Ninh BìnhĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Trong dòng chảy văn minh lúa nước hàng ngàn năm của cư dân châu thổ sông Hồng, lễ hội Tịch điền Đọi Sơn tỏa sáng như một biểu tượng văn hóa nông nghiệp độc bản gắn liền với tư tưởng lấy dân làm gốc và trọng nông khuyến canh của các bậc minh quân Đại Việt. Mỗi độ xuân sang dưới chân núi Đọi uy nghi, tiếng trống khai hội vang vọng khắp xóm làng lại đánh thức ký ức hào hùng về đường cày mở đất từ thế kỷ thứ mười.
Cội nguồn lịch sử ngàn năm của lễ hội Tịch điền Đọi Sơn
Ngược dòng lịch sử dân tộc về buổi đầu kỷ nguyên độc lập tự chủ, lễ hội Tịch điền Đọi Sơn bắt nguồn trực tiếp từ một sự kiện chính sử trọng đại dưới triều đại Tiền Lê. Mỹ tục này phản ánh tầm nhìn chiến lược của triều đình Đại Cồ Việt trong việc củng cố tiềm lực kinh tế nông nghiệp để giữ vững giang sơn bờ cõi.
Dấu ấn vua Lê Đại Hành cày ruộng năm 987
Theo ghi chép trong bộ quốc sử Đại Việt sử ký toàn thư, vào mùa xuân năm Đinh Hợi 987, sau khi giữ yên bờ cõi, vua Lê Đại Hành đã rời kinh thành tại Cố đô Hoa Lư ngược dòng sông Châu tìm về vùng đất chân núi Đọi thuộc xã Tiên Sơn, thị xã Duy Tiên, tỉnh Hà Nam ngày nay. Nhận thấy nơi đây có địa thế sơn thủy giao hòa, đồng ruộng bằng phẳng màu mỡ, nhà vua đã quyết định cử hành nghi thức Tịch điền ngay trên cánh đồng Đọi Sơn để nêu gương lao động sản xuất cho muôn dân trăm họ.
Sau lễ tế thần Nông, đức vua đích thân xuống ruộng cày ba đường đầu tiên trước bá quan và nông dân. Tương truyền khi mở luống cày tại Đọi Sơn và Bàn Hải, nhà vua bắt được hũ vàng và hũ bạc nên nhân dân gọi là Kim Ngân điền, mở đầu mỹ tục khuyến nông trong lịch sử Việt Nam.
Hành trình phục dựng di sản văn hóa phi vật thể
Tiếp nối truyền thống từ mùa xuân năm Đinh Hợi 987, nghi thức vua đi cày ruộng Tịch điền đầu năm tiếp tục được các vương triều Lý, Trần, Lê sơ và Nguyễn duy trì tại nhiều vùng đất trù phú cho đến kinh thành Hoàng thành Thăng Long. Đặc biệt vào năm 1118 dưới triều đại vua Lý Nhân Tông, khi ngôi đại danh lam chùa Long Đọi Sơn và bảo tháp Sùng Thiện Diên Linh được kiến tạo trên đỉnh núi Đọi, văn hóa Phật giáo từ bi đã dung hợp sâu sắc cùng tín ngưỡng nông nghiệp Tịch điền.
Trải qua những biến động lịch sử thế kỷ hai mươi, nghi lễ cổ truyền này từng có giai đoạn tạm gián đoạn nhưng vẫn được các bậc cao niên trong làng lưu giữ qua hương ước và thần phả. Đến mùa xuân năm Kỷ Sửu 2009, nghi thức cổ xưa đã được phục dựng thành công dựa trên tư liệu sử học chuẩn xác. Nhờ giá trị lịch sử và nhân văn đặc sắc, năm 2017 sự kiện chính thức được ghi danh vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trở thành niềm tự hào của cư dân vùng Nam đồng bằng sông Hồng.
Không gian văn hóa và lịch trình lễ hội Tịch điền Đọi Sơn
Để cảm nhận trọn vẹn chiều sâu tâm linh của ngày hội xuống đồng đầu năm, việc tìm hiểu cấu trúc không gian địa văn hóa cùng lịch trình diễn biến theo từng ngày của lễ hội Tịch điền Đọi Sơn đóng vai trò rất quan trọng. Toàn bộ chuỗi nghi thức được quy hoạch gắn kết chặt chẽ giữa đỉnh núi linh thiêng, ngôi đình làng cổ kính và cánh đồng lúa dưới chân núi.
Địa thế linh thiêng giữa núi Đọi và sông Châu
Không gian thực hành di sản trải rộng tại xã Tiên Sơn, thị xã Duy Tiên, nơi núi Đọi vươn mình bên sông Châu Giang hiền hòa. Trên đỉnh núi là quần thể chùa Long Đọi Sơn lưu giữ bia đá Sùng Thiện Diên Linh khắc dựng năm 1121.
Từ triền núi nhìn xuống phía nam là khu vực cánh đồng Đọi Sơn rộng lớn, nơi dựng đàn tế Thần Nông uy nghiêm làm tâm điểm tổ chức đại lễ cày ruộng đầu xuân. Kết nối với cánh đồng là hệ thống đình làng Đọi Tam, đình làng Đọi Tín cùng làng nghề trống Đọi Tam trứ danh. Sự giao thoa giữa đỉnh núi Phật đài ở tầng cao, ngôi đình thờ Thành hoàng ở tầng trung cùng ruộng cày Tịch điền nơi đồng bằng tạo nên cấu trúc tam tài hài hòa, tương đồng với quy mô cảnh quan tại Quần thể danh thắng Tràng An hay không gian sơn thủy của chùa Tam Chúc.
Thời gian trẩy hội đầu xuân từ mùng năm Tết
Theo lệ cổ truyền, chương trình lễ và hội diễn ra liên tục trong ba ngày đầu xuân, từ ngày mùng 5 đến hết ngày mùng 7 tháng Giêng âm lịch hằng năm. Đây là thời điểm tiết trời lập xuân ấm áp, mưa bụi làm mềm lớp đất phù sa, thuận lợi để người nông dân bước vào vụ gieo cấy lúa xuân mới.
Ngày mùng 5 và mùng 6 tháng Giêng là khoảng thời gian dành cho các nghi thức chuẩn bị tâm linh như lễ mở cửa đình, lễ rước nước, lễ sái tịnh cùng các cuộc thi tài nghệ thuật dân gian. Đỉnh cao của kỳ hội tập trung vào buổi sáng ngày mùng 7 tháng Giêng âm lịch, thời khắc toàn thể cộng đồng tề tựu đông đủ quanh cánh đồng Đọi Sơn để cử hành đại lễ cày Tịch điền khai mở mùa vụ mới.
| Thời gian âm lịch | Không gian diễn ra chính | Các nghi thức và hoạt động văn hóa trọng tâm |
|---|---|---|
| Ngày mùng 5 tháng Giêng | Chùa Long Đọi Sơn, đình Đọi Tam và các thôn xóm | Lễ mở cửa chùa, mở cửa đình, dâng hương cáo yết chư Phật và Thành hoàng làng |
| Sáng mùng 6 tháng Giêng | Bến sông Châu Giang, giếng cổ và chùa Long Đọi Sơn | Cử hành lễ rước nước sông Châu lên chùa làm lễ sái tịnh, cầu mưa thuận gió hòa |
| Chiều mùng 6 tháng Giêng | Khu vực sân hội dưới chân núi Đọi và đình làng | Tổ chức hội thi vẽ trang trí trâu, lễ rước linh vị vua từ chùa xuống chân núi |
| Sáng mùng 7 tháng Giêng | Khu vực đàn tế Thần Nông và cánh đồng Đọi Sơn | Trống hội khai xuân, đọc văn chúc, tái hiện nghi lễ vua cày Tịch điền và hội cày |
Nghi thức cổ truyền đặc sắc tại lễ hội Tịch điền Đọi Sơn
Linh hồn làm nên sức hấp dẫn trường tồn của lễ hội Tịch điền Đọi Sơn nằm ở hệ thống nghi thức cổ truyền được bảo tồn theo đúng điển chế cung đình kết hợp với phong tục dân gian làng xã. Mỗi nghi thức từ rước nước, rước linh vị cho đến khoảnh khắc xuống đồng đều hàm chứa thông điệp tri ân thiên nhiên và tôn vinh công đức tiền nhân.

Lễ cáo yết, rước nước và rước linh vị vua
Chuỗi nghi lễ khởi đầu bằng lễ cáo yết tại ngôi cổ tự trên đỉnh núi Đọi và các ngôi đình dưới chân núi nhằm kính báo với thần linh về việc dân làng mở hội xuống đồng. Tiếp đó vào ngày mùng 6 tháng Giêng, đoàn rước tiến hành lễ rước nước sông Châu cùng nguồn nước tinh khiết từ giếng cổ đặt trong chóe sứ để rước lên chùa Long Đọi Sơn thực hiện nghi thức sái tịnh, thể hiện tâm thức cư dân trồng lúa nước luôn trân quý nguồn nước khởi nguồn cho mùa màng tươi tốt.
Song hành cùng đoàn rước nước là nghi thức rước linh vị vua Lê Đại Hành từ trên núi xuống khu vực đàn tế Thần Nông dựng giữa cánh đồng. Đi đầu đoàn rước là đội múa rồng, đội cờ ngũ sắc, tiếp theo là dàn bát âm và đội nữ quan làng Đọi Tam nổi hồi trống Đọi Tam vang rền. Kiệu Bát cống sơn son thếp vàng rước bài vị nhà vua và kiệu Thành hoàng làng được các trai tráng trong xã cung kính rước đi giữa sự thành kính chiêm bái của nhân dân.
Tái hiện đường cày khuyến nông trên cánh đồng Đọi
Thời khắc thiêng liêng nhất của kỳ hội diễn ra vào sáng mùng 7 tháng Giêng ngay trước đàn tế Thần Nông uy nghiêm. Sau hồi trống khai hội hào hùng và bài văn chúc trang trọng ôn lại công đức khuyến nông của hoàng đế triều Tiền Lê từ mùa xuân năm Đinh Hợi 987, nghi thức tái hiện vua xuống ruộng cày Tịch điền chính thức bắt đầu trong tiếng nhạc lưu thủy hành vân ngân vang.
Một bậc bô lão uy tín trong làng được chọn hóa thân làm nhà vua khoác long bào vàng xuống ruộng cày ba vòng đầu tiên, theo sau là các vị lãnh đạo và nông dân cày tiếp nối. Phía sau luống đất mới lật, đoàn thôn nữ áo tứ thân nhịp nhàng gieo hạt giống lúa, đỗ xanh, lạc đầu mùa để gửi gắm ước vọng quốc thái dân an.
Sức sống cộng đồng lan tỏa từ lễ hội Tịch điền Đọi Sơn
Không dừng lại ở những nghi lễ cung đình trang trọng, lễ hội Tịch điền Đọi Sơn còn là ngày hội văn hóa cộng đồng giàu tính sáng tạo nghệ thuật và gắn kết tình làng nghĩa xóm bền chặt. Sự hòa quyện giữa nghệ thuật hội họa đương đại, âm vang làng nghề truyền thống và trò chơi dân gian đã tạo nên sức sống mãnh liệt cho di sản.

Hội thi vẽ trang trí trâu và trò chơi xuân
Điểm nhấn văn hóa độc đáo thu hút sự quan tâm của công chúng trong kỳ hội là hội thi vẽ trang trí trâu tổ chức vào ngày mùng 6 tháng Giêng ngay trên cánh đồng dưới chân núi. Hàng chục chú trâu khỏe mạnh, hiền lành được tuyển chọn từ các hộ nông dân tiêu biểu để trở thành tác phẩm nghệ thuật sống động dưới bàn tay tài hoa của các họa sĩ. Sử dụng chất liệu màu bột tự nhiên an toàn, các nghệ nhân khắc họa lên mình trâu những họa tiết rồng mây thời Lý, hoa sen, đồng lúa chín vàng hay biểu tượng linh vật của năm mới.
Những chú trâu đạt giải cao nhất trong hội thi vẽ trang trí trâu sẽ vinh dự được chọn làm trâu cày chính thức trong nghi lễ Tịch điền sáng hôm sau, tôn vinh vị thế con trâu là đầu cơ nghiệp của nhà nông. Bên cạnh đó, phần hội còn bừng lên sức sống với màn biểu diễn hợp xướng trống Đọi Tam hào sảng, cùng các hoạt động văn hóa dân gian như thi giã bánh dày cúng thần Nông, kéo co, đánh đu và giao lưu hát chèo cổ tương đồng với không khí hội xuân tại chùa Keo hay vùng non thiêng khu di tích Yên Tử.
- Giá trị lịch sử và giáo dục truyền thống: Khắc ghi đạo lý uống nước nhớ nguồn, tôn vinh tư tưởng thân dân và tầm nhìn phát triển nông nghiệp bền vững từ thời Tiền Lê.
- Bảo tồn hệ sinh thái làng nghề bản địa: Gắn kết chặt chẽ di sản lễ hội với việc gìn giữ nghề làm trống Đọi Tam truyền thống và sản vật nông nghiệp địa phương.
- Thúc đẩy giao lưu văn hóa và nghệ thuật: Kết nối nghệ thuật hội họa tạo hình qua hoạt động vẽ trang trí trâu với diễn xướng dân gian đồng bằng Bắc Bộ.
- Khơi dậy phong trào thi đua lao động: Tạo khí thế phấn khởi ngay từ đầu xuân để người nông dân hăng hái xuống đồng canh tác mùa vụ mới.
Giá trị cố kết làng xã và triết lý trọng nông
Trải qua hơn một thiên niên kỷ tồn tại trong lòng dân tộc, di sản văn hóa phi vật thể quốc gia dưới chân núi Đọi đã chứng minh sức sống bền bỉ của triết lý trọng nông dĩ nông vi bản. Lễ hội không chỉ thắt chặt sợi dây đoàn kết cộng đồng giữa các thôn làng quanh vùng núi Đọi sông Châu mà còn là dịp giới thiệu nét văn hóa ẩm thực bản địa tinh tế của vùng đất cửa ngõ phía bắc và trung tâm cố đô như món bánh cuốn Phủ Lý thơm mùi gạo mới hay đặc sản dê núi Ninh Bình đậm đà hương vị núi đá.
Trong bức tranh các lễ hội mùa xuân lớn của vùng văn hóa Nam đồng bằng sông Hồng kết nối cùng chùa Bái Đính, sự kiện văn hóa dưới chân núi Đọi luôn giữ vị trí riêng biệt nhờ thông điệp tôn vinh lao động sản xuất và ước vọng hòa bình, ấm no. Nhằm gìn giữ và lan tỏa sâu rộng những giá trị văn hiến lâu đời ấy tới cộng đồng, chuyên trang Ninh Bình NSSC thường xuyên biên tập và cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác về di sản văn hóa, lịch sử bản địa.
Khép lại ba ngày hội xuân rộn rã tiếng trống lừng vang bên dòng sông Châu Giang, lễ hội Tịch điền Đọi Sơn vẫn đọng lại trong lòng mỗi người dân niềm tự hào sâu sắc về truyền thống văn hiến và cốt cách cần cù của dân tộc Việt Nam. Những luống cày khai xuân thẳng tắp trên cánh đồng Tiên Sơn hôm nay chính là sự tiếp nối mạch nguồn lịch sử ngàn năm, chở che cho ước vọng mưa thuận gió hòa và những mùa vàng bội thu.
NSSC Ninh Bình
ninhbinh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Ninh Bình.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Ninh Bình.
Bài liên quan
Lễ hội Phủ Dầy - Di sản văn hóa thờ Mẫu Tam phủ nơi đất Vụ Bản
Lễ hội Phủ Dầy tại xã Kim Thái, huyện Vụ Bản là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tôn vinh Thánh Mẫu Liễu Hạnh với hội kéo chữ và nghệ thuật hát Chầu văn.
Lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định - Hào khí Đông A nơi đất phát tích
Lễ hội Khai ấn đền Trần Nam Định diễn ra vào Rằm tháng Giêng tại phường Lộc Vượng, tái hiện nghi thức rước kiệu Ngọc Lộ và lan tỏa lời dạy Tích phúc vô cương.
Lễ hội Hoa Lư - Quốc lễ ngàn năm tưởng nhớ công đức tiên đế cố đô
Lễ hội Hoa Lư là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tại xã Trường Yên, tái hiện hào khí cờ lau tập trận và tri ân công đức vua Đinh cùng vua Lê.



